گه‌رچی سه‌رمایه‌داری وه‌همێکی زۆری له‌گه‌ڵ خۆی هێناوه‌ ، له‌هه‌مان کاتیشدا چه‌نده‌ها وه‌همیشی ڕه‌واندۆته‌وه‌!!!‌

گه‌رچی سه‌رمایه‌داری وه‌همێکی زۆری له‌گه‌ڵ خۆی هێناوه‌ ، له‌هه‌مان کاتیشدا چه‌نده‌ها وه‌همیشی ڕه‌واندۆته‌وه‌!!!‌

 

زاهیر باهیر

له‌نده‌ن- 12/01/2013

 

سه‌رمایه‌داریش وه‌کو سیسته‌مه‌کانی پێش خۆی وه‌همێکی زۆری به‌ به‌شه‌ریه‌ت داوه‌، گه‌رچی له ‌سه‌ره‌تادا گرانبوو تاکو خه‌ڵکی له‌ ته‌واوی ئه‌و وه‌همانه‌ تێبگات و ژیانی خۆی پێوه‌ نه‌به‌ستێته‌وه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵ نشوونماکردنی زیاتریدا و پرا‌کتیزه‌کردنی له‌ زه‌مینه‌ی واقیعدا نه‌ک خه‌ڵکی حه‌قه‌تی وه‌همه‌کانی بۆ ده‌رکه‌وت، به‌ڵکو ورده‌ ورده‌ له‌ ڕه‌تکردنه‌وه‌یاندایه‌ و به‌گژی خوودی سیسته‌مه‌که‌شدا ده‌چنه‌وه‌‌.

 

له‌ هه‌ره‌ وه‌همه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی سه‌رمایه‌داری و ڕژێمه‌ سیاسییه‌که‌ی به‌ دیکتاتۆریه‌ت و دیمۆکراسییه‌ت و لیراڵ و نیو-لیبراڵیه‌وه‌ : سه‌ربه‌ستی و یه‌کسانی و دادپەروه‌ریی کۆمه‌ڵایه‌تی و یه‌ک نه‌ته‌وه‌ و (One Nation )  هێنانی خێر و خۆشی بۆ سه‌رجه‌می تاکه‌کانی نێو کۆمه‌ڵگه‌ و ڕزگاربوونیان له‌ سیسته‌می به‌ندایه‌تی و گه‌لێکی ترن له‌مانه.  ئه‌زموونه‌کانی ڕۆژانه‌ی ئه‌و سیسته‌مه‌ ‌و‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ملوێنه‌ها خه‌ڵکی له‌گه‌ڵ خودی سیسته‌مه‌که‌دا له‌ سه‌رانسه‌ری ئه‌م جیهانه‌دا، ئه‌وه‌مان نیشانده‌ده‌ن دروشمه‌کانی سه‌رمایه‌داری بۆیان، جگه‌ له‌ وه‌هم شتێکی دیکه‌ نه‌بووه‌وه‌ نییه‌.

 

به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌و نه‌هامه‌تییانه‌ی که‌ ئه‌م سیسته‌مه‌ بۆ ته‌واوی به‌شه‌رییه‌ت و سروشتیشی هێناوه‌، خۆشبه‌خاتانه‌ش له‌ پرۆسه‌ی زیاتری گه‌شه‌کردنیدا به‌تایبه‌ت له‌ ئێستادا که‌ وه‌ک سیسته‌مێکی جیهانی به‌هۆی سیاسه‌تی جیهانگیرییه‌که‌یه‌وه‌‌، گه‌لێک وه‌همیشی ڕه‌واندۆته‌وه‌.

 

من لێره‌دا ته‌نها باس له‌و وه‌همه‌ سه‌ره‌کییانه‌ ده‌که‌م‌ که‌ له‌ ڕه‌واندنه‌وه‌دان و چیدی زه‌مینه‌یه‌کی واقیعییان بۆ نه‌ماوه‌ته‌وه‌ تاکو خۆیانی له‌سه‌ر ڕاگرن . هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌مه‌ش له‌سایەی ئه‌و چڕبوونه‌وه‌ چینایه‌تییه‌دایه‌، له‌ هه‌موو شوێنێکی ئه‌م جیهانه‌دا که‌ هه‌ر یه‌کێک له‌ ئێمه‌ی چ وه‌کو تاک و پارت و هه‌تا ڕژێمیشی خزاندۆته‌ ناو بازنه‌یه‌که‌وه ‌و‌ سنوو‌ری خۆی بۆ دیاریکراوه‌.

 

وه‌همی یه‌که‌م دین و مه‌زهه‌به‌: هه‌ڵبه‌ته‌ من لێره‌دا مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ نییه،‌ که‌ نکوڵی له‌ وجودی دین و مه‌زهه‌ب بکه‌م، چونکه‌ ئه‌وه‌ ئاشکرایه‌ ئه‌م دوانه‌ گه‌ر وه‌کو کێشه‌ و‌ مه‌سه‌له‌یه‌کی سیاسیش نه‌بووبێتن له‌ سه‌ره‌تادا، هه‌میشه‌ وه‌کو مه‌سه‌له‌یه‌کی ڕۆحی وابوون بۆ تاکه‌کانی ناو کۆمه‌ڵگه ‌و بۆ په‌یوه‌ندییه‌ک له‌ نێوانی خۆیان و ئه‌وه‌ی که‌ ناویان لێناوه‌ خواکانیان، بۆ سه‌بووریدان به‌ دڵی خۆیان و گه‌ڕانه‌وه‌ی ئارام و ئاسایش و دڵنیایی  و هیواو ئومێد بۆ دڵی خۆیان.  هه‌ر کاتێکیش خه‌ڵکی سه‌ربه‌ستی بیرکردنه‌وه‌ و پراکتیزه‌کردنی ئه‌م مافه‌ ئاسایانه‌ی خۆی لێزه‌وتکرابێت ، بێگومان‌ کێشه‌و گیروگرفت دروستبووه ‌و چه‌ندها جاریش توندوتیژی خوێنڕشتنیشی به‌خۆوه‌ گرتووه‌.

 

به‌ڵام دین، مه‌زهه‌ب ده‌بێته‌ وه‌هم کاتێک له‌و بازنه‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌ که‌ باسم کرد، ده‌رده‌کرێت و پارتێکی سیاسی بۆ دروستده‌کرێت و ئه‌جه‌نده‌ی سیاسی و ئامانجی سیاسی بۆ داده‌نرێت و بیر له‌وه‌ ده‌کاته‌وه‌ که‌ ‌ ده‌سه‌ڵاتی خوا له‌سه‌ر زه‌وی و به‌هه‌شتێک له‌ جیهانی واقیعدا که‌ دۆزه‌خێکه‌ بۆ زۆربه‌مان، دروستبکات و وشه‌ به‌ وشه‌و دێڕ به‌ دێرو بڕگه‌ به‌ بڕگه‌ی ئه‌وه‌ی که‌ له‌ کتێبه‌ ئاسمانیه‌کاندا، هه‌یه‌، یا له‌ ده‌می په‌یامنێره‌کانه‌وه‌ درچوون‌، هه‌ر هه‌مووی به‌ زیاده‌وه‌ به‌ئه‌نجام بگه‌یه‌نرێت و بخرێته‌گه‌ڕ.  ئیدی ئا ڵێره‌وه‌ ته‌ونی جاڵجاڵۆکه‌ی وه‌هم ده‌ته‌نرێ و دواتریش ورده‌ ورده‌ ئه‌و ته‌ونه‌ له‌ واقیعدا هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه ‌و ده‌بێته‌وه‌ به‌ وه‌هم.

 

گه‌شه‌کردنی سه‌رمایه‌داری چ له‌ بواری تیوریدا و چ له‌ بواری عه‌مه‌لیدا، ده‌توانم بڵێم بۆچوون و تێڕوانینی دینیانه‌ی  هه‌ڵوه‌شاندۆته‌وه‌ و وه‌‌همی تری له‌ جێگادا داناوه‌. چاوخشاندنێک  به‌ هه‌موو ئه‌و داهێنانه‌ی  که‌ سه‌رجه‌می زانسته‌کان  له‌ هه‌موو بواره‌کانی ژیاندا ، که‌ پێویست ناکات ناونوسیان بکه‌م ، به‌ده‌ستیانهێناوه‌ ، حه‌قیقه‌تێکه ‌و نکوڵییان لێناکرێت. هه‌ر هه‌موو ئه‌مانه‌ش به‌ ئاشکرا پێگه ‌و ڕێگه‌ی دین و ئاینه‌کانیان ، به‌تایبه‌ت ئاینی موسڵمانانیان ، لاواز کردوه‌ و به‌ڵگه ‌و شاهیدێکی وایان به‌ده‌سته‌وه‌ نه‌هێڵاوه‌،‌ که‌ توانا و وزه ‌و ئیمکانیات و به‌ستنه‌وه‌ی هیوا و ئومێد و ڕودانی کاره‌ساته‌ سروشتییه‌کان و به‌شه‌رییه‌کانیش، سه‌رچاوه‌کانیان بگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ که‌سێک‌ ، هێزێک‌ ، که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی دونیای مه‌وجووددا خۆی حه‌شار داوه ‌و خاوه‌نی ئه‌و هێزه‌یه‌‌ که‌ ده‌توانێت هه‌موو شتێک بکات و به‌ئه‌نجامی بگه‌یه‌نێت.

 

له‌ هه‌مان کاتێشدا زه‌مانه‌ له‌  واقیعی ژیانیشدا ، ئه‌و هه‌ل و کاته‌ی بۆ نوێنه‌رانی موسڵمانان ، که‌ پارته‌ سیاسیاکانن به‌ هه‌موو جۆره‌کانیانه‌وه‌، ڕه‌خساندووه‌ که‌ بڕوا و به‌رنامه‌ و ستراتیجییه‌تی خۆیان ، له‌ هه‌ندێک شوێندا ،( من لێره‌دا ناگه‌ڕیمه‌وه‌ بۆ ئاینی موسڵمانان له‌ سه‌رده‌می ئه‌مەوییه‌کان و عه‌باسییه‌کان و صه‌فه‌وییه‌کان و عوسمانییه‌کان، زیاتر باس له‌ دین ده‌که‌م له‌سه‌رده‌می چڕبوونه‌وه‌ی کاپیتاڵیزم دا)  که‌ ماوه‌یه‌کی گه‌لێک دوور و درێژه‌ به‌تایبه‌ت له‌ ماوه‌ی 50 ساڵی ڕابوردووه‌ تا ئێستاش، که‌ فه‌رمانڕه‌وایی وڵاتانێکن و نوێنه‌رایه‌تی خوا و خه‌لیفه‌ی ئیسلامن، له‌و شوێنانه‌دا.

 

گه‌رچی ئه‌م نوێنه‌رانه‌ چ له‌ ده‌ره‌وه‌ی فه‌رماڕه‌وایی و چ له‌سایەیدا‌ باوه‌ڕی ته‌وایان به‌جێبه‌جێکردنی به‌رنامه‌که‌ی پێش گه‌یشتن به‌ کورسی فه‌رمانڕه‌واییان ، هه‌یه‌و ده‌یانویست یا ده‌یانه‌وێت به‌ هه‌موو وردوو درشتێکیه‌وه‌،  جێگیری بکه‌ن و بیسه‌پێنن به‌سه‌ر وڵات و کۆمه‌ڵگه‌که‌دا، که‌چی ئێستا به‌ ئاسانی هه‌ستی پێده‌که‌ن که‌ له‌ چ جه‌نگێکدان چ له‌ناوخۆی وڵاتدا و هه‌روه‌ها له‌ سه‌ر ئاستی ” کۆمۆنێتی نیوده‌وڵه‌تی” ش بۆ سه‌پاندنی ئه‌وه‌ی ک پێشتر ئیدیعا و ڕێکلامه‌یان بۆ ده‌کرد و بۆده‌که‌ن.

 

ئه‌مه‌ش که‌ بۆیان ناکرێت نه‌ لاوازییان نیشانده‌دات و نه خوازیاریشن له‌‌ پاشه‌کشه‌کردن له‌ بیروباوه‌ڕیان، به‌ڵکو‌ به‌هێزی خوودی سیسته‌مه‌که‌یه ‌و هێزی ناڕه‌زایی خه‌ڵکییه‌، که‌ ڕێگره‌ له‌ ئه‌دادانی ئه‌وه‌ی که ئه‌و نوێنه‌رانه‌‌ ده‌یانه‌وێت.

 

کاپیتاڵرم وه‌کو سیسته‌مێکی جیهانی کامیل به‌هه‌موو ده‌سگه‌ و ئیداره‌کانییه‌وه‌ که‌ هاتۆته‌ ناو هه‌موو کون و که‌له‌به‌رێکی ژیانمانه‌وه‌ ،  بۆ ئیسلام کارێکی مه‌حاڵه‌ بتوانێت سیسته‌مێکی ئیسلامی پوخت (نقی)  یا هه‌تا جیاش له‌ سیسته‌می مه‌وجود ، به‌و به‌رنامه‌ کۆنه‌ زیاد له‌ هه‌زار ساڵییه‌وه‌ کە هه‌یه‌تی دروست بکات.  هاوکات  ڕه‌نگه‌ ئه‌مه‌ ئاسان بێت بۆ کۆمۆنێتیه‌ک  یا کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک که‌ له‌سه‌ر بناغه‌ی ئیداره‌کردنی زاتی خۆیان و پێکه‌وه‌ ژیانی  ده‌سته‌ جه‌ماعی و ژیانی کۆمۆنه‌یی  و  بێ هه‌بوونی ئیداره‌یه‌کی بیرۆکراسی و بێ پشتبه‌سستن به‌ پاره‌ و پێداویستییه‌کانی تر که‌ به‌ پاره‌ په‌یداده‌کرێت و که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی خۆیانه،‌ به‌ده‌ستبهێنرێت، ئه‌مه‌ کارێکی ئاسان بێت، به‌ڵام ئه‌زموونه‌کان و ڕوداوه‌کانی پێشوو ئه‌مانه‌ی ئێستاش، سه‌لماندی  بۆ ئیسلام و دینی ئیسلامی جا له‌ هه‌ر بستێکی ئه‌م زه‌مینه‌یه‌دا بێت، ئه‌مه‌ کاری کرده‌ نییه‌ و مه‌حاڵه‌.

 

دروستکردنی ئیداره‌یه‌کی بیرۆکراسی، قوتکردنه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تێکی ئیسلامی له‌ هه‌ر شێوه‌یه‌کدا بێت هه‌ر میکانیزمێکی به‌ڕێوه‌بردنی هه‌بێت، بورغویه‌کی بچوک ده‌بێت له‌ ماشێنی گه‌وره‌ی کاپیتاڵیزم یا ئه‌وه‌تا ده‌بێت سلاک بێت یاخود ده‌بێت له‌گه‌ڵ ئه‌وانی تردا به‌رده‌وامی بدات به‌ سوڕانی ماشێنه‌که‌ و کێبڕکیه‌ چینایه‌تییه‌که‌ خه‌ستتر بکاته‌وه‌‌ .

 

ئه‌زموونه‌کانی ئێران و ئه‌نده‌نوسیا و مالیزیا و تورکیا و  وڵاتانی که‌نداو و عێراق و ئه‌وانه‌شی که‌ به‌ ” به‌هاری عه‌ره‌بی” به‌تایبه‌تی له‌ میسردا، ناسراون، نه‌ك هه‌ر به‌ ته‌نها ئه‌وه‌ی سه‌لماند که وه‌همه،‌ به‌ڵکو ناوه‌رۆکی کێشه‌که‌شی به‌ ته‌واوی خسته‌ ڕوو ، که‌ مه‌سه‌له‌ ئاینی و دینییه‌که‌ ته‌نها ڕووکه‌ش و توێکڵی مه‌سه‌له‌کانن و جه‌وهه‌ری کێشه‌کان‌ چینایه‌تیه‌. هه‌ربۆیه‌ش جێگای سه‌رسوڕمان نییه‌ که‌ له‌ سایەی هه‌ر یه‌کێک له‌و حکومه‌ته‌ ئیسلامیانه‌دا ئه‌وه‌ی که‌ زیاتر ده‌رکه‌وتوه‌ چڕبوونه‌وه‌ی مه‌سه‌له‌ چینایه‌تییه‌که‌یه‌، خزمه‌تکردن و پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی سیسته‌مه‌که ‌و سه‌رمایه‌داری جیهانییه‌، په‌یڕه‌وکردن و چه‌سپاندنی سیاسه‌ته‌کانی ده‌سگه‌ دراوییه‌کانی جیهانی و بانقه‌که‌کان و کۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌کان و “کۆمۆنێتی نێوده‌وڵه‌تی” یه‌و ڕێزگرتن و په‌یڕه‌وکردنی یاساکانی سه‌رمایه‌دارییه‌ له‌ زیادکردن و قوڵبوونه‌وه‌ی نه‌بوونی ئازادی و یه‌کسانی و مافی مرۆڤ و نادادوه‌رێتی کۆمه‌ڵایه‌تیدا‌. گه‌ر ته‌ماشای هه‌وڵی به‌رزکردنه‌وه‌ی نرخی پێداویستییه‌کانی ژیانی خه‌ڵک له‌ میسر بکه‌ین که‌  له‌ ڕۆژی 16-17/12/12 له‌لایەن‌ (مۆرسی)یه‌وه‌، که‌ هه‌ندێک پێداویستی ، به‌رێژه‌ی له‌ %100 ده‌بوایه‌ بچوایه‌ته‌ سه‌ره‌وه‌ له‌ به‌رامبه‌ر قه‌رزپێدانی میسر به‌ بڕی 4.8 ملیار دۆلاری ئه‌مه‌ریکی ‌ له‌لایه‌ن‌ صندوقی دراوی نێوده‌وڵه‌تییه‌وه‌ ، باشترین به‌ڵگه‌ن بۆ قسه‌کانی سه‌ره‌وه‌.

 

وه‌همی دووهه‌م: مه‌سه‌له‌ی نه‌ته‌وه‌ییه‌، من لێره‌دا دیسانه‌وه‌ جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه ده‌که‌مه‌وه‌، کاتێک که‌ میلله‌تێک، نه‌ته‌وه‌یه‌ک سه‌رجه‌می مافه‌کانی پێشیلده‌کرێت و زه‌وی و سامان و ده‌رامه‌ته‌ سروشتیه‌کانی و ناسروشتییه‌کانی لێده‌دزرێت و سوکایه‌تی به‌ خودی تاکه‌کانی و کوڵتورو زمان و ” موقه‌ده‌ساته‌کانی” ده‌کرێت، بێگومان ده‌بێته‌ کێشه‌ و پێویستی به‌ دۆزینه‌وه‌ی حه‌ل هه‌یه.

 

به‌ڵام له‌ کاتێکدا که‌ پارتێکی سیاسی درو‌ست ده‌بێت و ئیدیعای ڕزگاری نه‌ته‌وه‌یی و نیشتمانی ده‌کات و بۆ ئه‌مه‌ش ده‌یه‌وێت سنوری چینایه‌تی ببه‌زێنێت و هه‌مووی به‌ ده‌وڵه‌مه‌ند و هه‌ژاره‌وه‌ بخاته‌ یه‌ک قاڵبه‌وه‌، یه‌کڕیزه‌وه‌ و چه‌ند ڕابه‌ر و سه‌رکرده‌یه‌کی بۆ بکاته‌ مڵۆزم و ته‌واوی ده‌سه‌ڵاتیان بداته‌ ده‌ست و خه‌ڵکیش وا ڕابهێنن که‌ ته‌قدیسیان بکه‌ن و بیانئاڵێننه‌ شه‌ڕێکی درێژخایه‌نی خوێناوییه‌وه‌ له‌ پێناوی به‌رژه‌وه‌ندی چینێکدا یاخود چه‌ند توێژاڵێکدا،  ئیدی ئه‌و کاته‌ گه‌رچی کێشه‌که‌ گه‌وره‌تر ده‌بێت به‌ڵام ورده‌ ورده‌ ڕه‌نگی ئه‌سڵی مسه‌له‌که‌  کاڵده‌بێته‌وه‌ و تاوای لێدێت کاتێک که‌ سه‌رنجی سه‌رئه‌نجامه‌که‌ی و داهاتوی ده‌ده‌یت، ده‌بێته‌ وه‌هم، یا کراوه‌ته‌ وه‌همێک و هیچی ترنا. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی که‌ ناوه‌رۆکی کێشه‌که‌ مه‌سه‌له‌ی چیانیه‌تی و ئابورییه‌، که‌ له‌ لایه‌که‌وه‌ ” نه‌ته‌وه‌ی باڵاده‌ست”  بۆ مه‌به‌ستی ئابووری ئه‌و ” نه‌ته‌وه‌ی” تر ده‌چه‌وسێنێته‌وه‌، هه‌میش  ” نه‌ته‌وه‌ی چه‌وساوه‌” ش بۆ مه‌به‌ستی ئابووری به‌گژ ئه‌وی تردا ده‌چێته‌وه‌ و  کێشه‌که‌ی به‌رده‌وام ده‌بێت‌ له‌گه‌ڵ لایه‌نه‌که‌ی تردا.

 

لێره‌دا نموونه‌یه‌کی زۆرمان له‌ سه‌رده‌می کۆن و نوێشدا به‌ده‌سته‌وه‌یه‌ ، هه‌ره‌ سه‌ره‌کییه‌کانیان کێشه‌ی کوردی، فه‌له‌ستینه‌یکان، تامیلییه‌کان… تا ده‌گاته‌ چه‌نده‌ها بزوتنه‌وه‌ی چه‌کداری که‌ هه‌ر بۆ هه‌مان مه‌به‌ست، له‌ شوێنه‌ جیاجیاکانی تردا، دروستکراون.

 

گه‌ر به‌وردی ته‌ماشا بکه‌ین ده‌بینین که‌ وه‌همه‌که‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ ده‌ستپێده‌کات ، که‌ پشتبه‌ستنه‌ به‌ هێزێک به‌ ده‌وڵه‌تێک که‌ خۆی ئازادییه‌کانی له‌ خه‌ڵکی تر زه‌وتکردوه‌، یا به‌لانیکه‌مه‌وه‌ هه‌ندێک له‌ وڵاتانی پشتپێبه‌ستراو نه‌ک هه‌ر خۆیان  مێژوویان نییه‌ یا مێژوویه‌کی زۆر که‌میان هه‌یه‌ له‌ پشتگیریکردنی گه‌لانی مافخوراودا‌ ، به‌ڵکو ته‌واوی ده‌رامه‌ت و حه‌زاره‌ت و پێشکه‌وتنی خۆیان له‌سه‌ر حسابی ئه‌و گه‌لانه‌ دروستکردوه.  به‌شی زۆری مێژووی کۆن و نوێی ئه‌مان زه‌وتکردنی مافی نه‌ته‌وه‌کانی تر و هه‌تا وڵاته‌کانیشیانه‌ ، به‌تاڵان هێنان و دزینی سه‌رجه‌می به‌روبوومی سروشتی  و ناسروشتیانه‌.  جا له‌ حاڵه‌تی ئاوادا پشتبه‌ستن به‌و هێزانه‌ گه‌ر وه‌هم نه‌بێت، ده‌بێت چی بێت؟!!

 

دواتریش له‌ ڕێڕه‌وی ئه‌و خه‌باته‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ی که‌ ده‌یکه‌ن و دێته‌دی  نه‌ک هه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ پێشتر ئیدئعایان بۆ ده‌کرد ناتوانن یا نایکه‌ن به‌ڵکو له‌ لایه‌که‌وه‌ ده‌بنه‌ سه‌رکوتکه‌ری خۆماڵییان له‌ لایه‌کی تریشه‌وه ‌که‌لێنی نێوانی دارایان له‌لایه‌ک و نه‌بووان له‌لاکه‌ی تره‌وه‌، له‌ ‌ هه‌موو بواره‌کانی  ژیانیاندا‌ فراونتر ده‌که‌ن.  باشترین نموونه‌ی زیندوو کوردستان و فه‌له‌ستین و خواروی ئەفه‌ریقایه‌ نموونه‌ کۆنه‌کانیش هه‌ر هه‌موو بزوتنه‌وه‌کانی خوارەوی خۆرھەڵاتی ئاسیا و ئه‌فه‌ریقا و خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و …. شوێنه‌کانی ترن‌.

 

له‌ نموونه‌ی  فه‌له‌ستین و تامیلیه‌کان و کوردستاندا، ئه‌م سه‌رکرده‌ و پارتانه‌  نه‌ک  هه‌ر نه‌یانتوانی له‌ سنوری وه‌همه‌کانیشیاندا بمێننه‌وه‌، به‌ڵکو ڕووداوی دڵته‌زێن و جه‌رگبڕیان به‌سه‌ر خه‌ڵکه‌که‌یاندا هێنا و  بێئومێدیه‌کی گه‌وره‌شیان بۆ هاوڵاتییانیان حاسڵکرد. بۆ نموونه‌ فه‌له‌ستینیه‌کان پاش ئه‌م هه‌موو خوێنڕشتن و وێرانکاری و یه‌کتر کوشتنه‌ و بوون به‌دوژمنی یه‌کتری،‌ له‌حاڵی حازردا ته‌نها له‌ %18.5 هه‌تا که‌متر له‌مه‌شیان له‌خاکی فه‌له‌ستین به‌ده‌سته‌وه‌ ماوه‌، پێشبینییه‌کان بۆ ئاینده‌ ئه‌وه‌ نیشان ده‌ده‌ن که‌ ئه‌م ڕێژه‌یه‌ش له‌ هاتنه‌ خواره‌وه‌‌دا، بێت‌.

 

له‌ نموونه‌ی تامیلییه‌کاندا، ئه‌وه‌ تا ئێستاش به‌ته‌واوی نه‌زانراوه‌ که‌ قوربانییه‌کانی که‌سانی ناوخودی بزوتنه‌وه‌که ‌و هاووڵاتیان و به‌ره‌ی میریش چه‌نده‌. له‌ دواهێڕشی تیرۆریستیانه‌ی حکومه‌تی سریلانکه‌دا ، تا ئێستاش ژماره‌ی قوربانیان به ئامارێکی پشتڕاسکراوه‌وه‌‌ نه‌خراوه‌ته‌ پێشچاو، هه‌ندێک ئامار قوربانیه‌کان له‌و قه‌سابخانه‌یه‌دا به‌ 13 هه‌زار و ئه‌وانی تر به‌ 20 و 30 هه‌زار ده‌قه‌بڵێنن.  به‌ڵام ئه‌وه‌ی که‌ زانراوه‌ و ڕوونه‌ لای گه‌لێکمان بێئومێدبوونی خه‌ڵکی و تووشبوونی خه‌ڵکێکی زۆر به‌ نه‌خۆشی که‌ئابه‌ و بێتاقه‌تی و ونکردنی بڕوابوون به‌خۆ و به‌ خه‌باتی ئاینده‌ له‌لای گه‌لێکیان، بووه‌ته‌ کاری ڕۆژانه‌یان. ئه‌مه‌یان لای من وه‌کو مه‌سه‌له‌یه‌کی سایکۆلۆجی و باوێتی بێبڕاویی کاریگه‌رییه‌که‌ی زۆر مه‌ترسیدارتره‌ له‌ له‌ده‌ستدانی هه‌موو ئه‌و خه‌ڵکانه‌ که‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ بوونه‌ته‌‌ قوربانی.

 

له‌ نموونه‌ی کوردستانیشدا ، ئه‌وه‌ با واز له‌وه‌ بهێنێن که‌ چه‌ند کوژراوه‌ و ماڵوێران بووه‌ و ، ئه‌نفالکراوه ‌و به‌ کیمیاوی لێیدراوه‌ و دروستکردنی دووژمنایه‌تی نه‌ک له‌ نێوانی تاکه‌کانی نێو کۆمه‌ڵگه‌دا به‌ڵکو خێڵ و ناوچه ‌و حیزبه‌کانیشدا. با لێره‌دا ته‌ماشای ئه‌وه‌ بکه‌ین که‌ چه‌ندێک خاکمان به‌ده‌سته‌وه‌ ماوه‌ له‌ حاڵی حازردا، که‌ له‌ کاتێکدا مه‌سه‌له‌ی خاک و نیشتمان یه‌کێک بوو له‌ وه‌همه‌کانی که‌ حیزبه‌ کوردییه‌کان و سه‌رکرده‌کانیان و میدیاکه‌یان ، که‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تای سه‌ر‌هه‌ڵدانی بزوتنه‌وه‌که‌یانه‌وه‌ تاکو ئێستاش به‌ ئێمه‌ی ده‌فرۆشنه‌وه‌‌.  من لێره‌دا ئامارێکم به‌ده‌سته‌وه‌ نییه‌ که ئه‌وه‌ نیشان بدات ‌ له‌ سه‌دا چه‌ندی ئه‌سڵی خاکی کوردوستانمان به‌ده‌سته‌وه‌ ماوه‌ ، به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ ده‌زانم  که‌ به‌شێکی زۆریمان له‌ده‌ست داوه‌.

 

هه‌ڵبه‌ته‌ من لێره‌دا ناڵێم که‌ خه‌ڵکی نابێت ڕووبه‌ڕوی زوڵم و زۆرو زه‌وتکردنی ماف و ئیهانه‌کردن و سووکایه‌تی پێکردن، نه‌بێته‌وه‌‌. مه‌سه‌له‌ی به‌گژاچونه‌وه‌ی زوڵم و زۆر، پێداگریکردن له‌ مافه‌کانی خۆت ، مه‌سه‌له‌یه‌کن که‌ نابێت خه‌ڵکی بۆ چرکه‌یه‌کیش لەسەریان ڕاڕابێت. به‌ڵام ئه‌وه‌ی که‌ من له‌گه‌ڵیدا نایه‌مه‌وه‌ شێوه‌ی خه‌باته‌که‌یه ‌و به‌ده‌رکردنی کێشه‌کانه‌ له‌ بازنه‌ی ئابووری و چینایه‌تی کێشه‌کان و  درۆوده‌له‌سه‌کردن و هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندن و خۆڵکردنه‌ چاوی خه‌ڵکییه‌، که‌ سه‌رئه‌نجام کێشه ڕه‌واکه‌ی که‌ مه‌وجووده‌، ده‌کاته‌ وه‌هم.  ‌

 

به‌کورتی وجودی وه‌همه‌که‌ دوولایه‌نه‌یه‌، یه‌که‌میان که‌ مه‌سه‌له‌که ده‌که‌نه‌‌ مه‌سه‌له‌ی هه‌موو خه‌ڵک ‌و سه‌رئه‌نجامه‌که‌شی گو‌ایه‌ هه‌موو خه‌ڵک وه‌کو یه‌ک سوود و قازانجی لێده‌کات،  ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدا ده‌زانین که‌ چۆن بزوتنه‌وه‌کان به‌تایبه‌ت بزوتنه‌وه‌ی کوردی بۆ چ مه‌به‌ستێک ‌ دروستبووه‌.  لایه‌نی دووهه‌می وه‌همه‌که‌ مژده‌دانه‌ به‌ دروستکردنی ده‌وڵه‌تێکی قه‌ومی که‌ گوایه‌ هه‌ر هه‌موو هاووڵاتیان له‌ سایه‌یدا یه‌کسسان و ئازاد ده‌بن، دروستکردنی ده‌سه‌ڵاتێکی نیشتمانی دوور له‌ ده‌ستتێوه‌ردانی “بێیانه‌” که‌ ئه‌مه‌شیان هه‌ر وانییه‌. من له‌ وه‌همی سێهه‌مدا دێمه‌وه‌ ‌ سه‌ر ئه‌م خاڵه‌‌.

 

وه‌همی سێهه‌م، دروسکردنی ده‌وڵه‌تی قه‌ومی و بنیاتنانی ده‌سه‌ڵاتی نیشتمانی:  ‌

 

مه‌گه‌ر وه‌همی دین له‌ به‌رامبه‌ر  ئه‌م وه‌همه‌دا یه‌کسان بێت و دیارده‌ی ڕه‌وانه‌وه‌شی هه‌ر وه‌کو ئه‌و ڕوون و ئاشکرا بێت. ئه‌وه‌ی که‌ خوازیارانی ده‌وڵه‌تی قه‌ومی و دروستکه‌رانی ده‌سه‌ڵاتی نیشتمانی به‌ گوێی خه‌ڵکیدا ده‌ده‌ن و لێیان ده‌که‌نه‌ ‌خولیای سه‌ریان و مژده‌ی  سه‌ربه‌ستی و ئازادی و یه‌کسانی و خێر و خۆشی بۆ تاکه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌که‌ و ناساندنی ده‌وڵه‌ته‌که‌ به‌ ده‌وڵه‌تێکی سه‌ربه‌خۆ و دوور له‌ دستتێوه‌ردانی وڵاتانی بێگانه‌ که‌ به‌ دروشمی بریقه‌داری وه‌کو ” سامانی وڵات بۆ ڕۆڵه‌کانی وڵات”، ” سامانی خۆمان بۆ خۆمان” ڕاده‌گه‌یه‌نن. ئه‌مانه هه‌مووی جگه‌ له‌‌ قسه‌ی بێبنه‌مای زانیستیانه ‌و خۆڵکردنه‌ چاوی ڕۆڵه‌کانی وڵاته‌که‌، چیدی شتێکی تر نییه‌.

چاوخشاندنێک به‌ سه‌رجه‌می ده‌وڵه‌ته‌ قه‌ومییه‌کانی سه‌رده‌مدا له‌ هه‌ره‌ به‌هێزه‌که‌یانه‌وه‌ که‌ ئه‌مه‌ریکا و چینه‌ تا هه‌ر لاوازه‌کانی که‌ هندێک له‌ وڵاتانی ئه‌فریقایه‌،  ئه‌و هه‌قه‌ته‌ ده‌بینیت کە نه‌ ده‌وڵه‌ته‌که‌ نوێنه‌رایه‌تی و پارێزه‌ری به‌رژه‌وه‌ندی تێکڕای ڕۆڵه‌کانییه‌تی و نه‌ له‌ هه‌قه‌تیشدا سه‌ربه‌خۆیی هه‌یه ‌و نه‌ نیشتمانیشه‌.  گه‌شه‌ی سه‌رمایه‌داری و سیاسه‌تی عه‌وله‌مه‌ و تێهه‌ڵکێشبوونی ئابووری جیهان و هه‌بوونی هه‌زاره‌ها کۆمپانیای زه‌به‌لاحی فره‌ ڕه‌چه‌ڵه‌کی و هاتنی  قه‌یران بۆ یه‌کێکیان‌ کاریگه‌ری ڕاسته‌وخۆو ناڕاسته‌وخۆ له‌سه‌ر ئه‌وانی تریشیان داده‌نێت.  ئه‌م کاریگه‌رییه‌  به‌ چه‌شنێکه‌ کابرایه‌کی سوپه‌ر ده‌وڵه‌مه‌ندی وه‌کو ڕۆپه‌رت مه‌ردۆخ، بیڵ گه‌یت ، جۆرج سۆرس و ئه‌وانی تریشیان له‌ شوێنی خۆیان پژمه‌یه‌ک بکه‌ن له‌م وڵاتانه‌ی دی، هه‌ڵامه‌ت بڵاو ده‌بێته‌وه‌.

 

له‌ سایەی ده‌وڵه‌تی قه‌ومیدا ته‌نها جیاوا‌زییه‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ده‌وڵه‌مه‌ندانی خۆماڵی که‌ چینێکن خۆیان باشتر ده‌گرن و  له‌ ڕێگای حکومه‌تی قه‌ومییه‌وه‌ باشتر ده‌توانن له‌گه‌ڵ بزنسمان و کۆمپانیا بێیانه‌کاندا ده‌ست تێکه‌ڵاوبکه‌ن ، بۆ کارئاساییکردن له‌ دزینی سه‌رچاوه‌ سروشتییه‌کان و ڕوتکردنه‌وه‌ی هێزی کاری وڵاتی “ڕزگار بوو”.  هه‌ر وڵاتێک بگریت له‌ جیهاندا له‌م باره‌یه‌وه‌  نموونه‌یه‌که، به‌ڵام با ته‌نها باس له‌ وڵاتی خواروی ئه‌فه‌ریقا بکه‌م که‌ له‌ خه‌باتی چه‌نده‌ها ساڵی دوورو درێژیدا دژی ڕژێمی نەژادپەرستی پێشوو ، بۆ هێنانه‌وه‌ی وڵات و نیشتمانیان بۆ ژێر ده‌ستی خۆیان به‌ هه‌موو سه‌رچاوه‌ سروشتی و نا سروشتییه‌کانیه‌وه‌.

 

زۆربه‌مان ئاگادارین که‌ چه‌نده‌ها ساڵ خه‌بات کرا ، خوێن ڕژێنرا، سه‌رکرده‌ به‌ندکرا، خه‌ڵکی برسی تر و ده‌ربه‌ده‌ر کرا تا ساڵی 1994 که‌ توانییان ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی خۆیان دروستبکه‌ن و ده‌سه‌ڵات له‌ ڕژێمی نەژادپەرست بسه‌ننه‌وه‌، ئه‌ی سه‌رئه‌نجام چی بوو؟ ئایا‌ ئاوات و خه‌ونه‌‌کانی خه‌ڵکی هه‌ژاری ڕه‌شپێست له‌و وڵاته‌دا هاته‌ دی؟

 

بێگومان حکومه‌تێکی قه‌ومی له‌ ڕه‌شپێست دروستکرا ، ده‌وڵه‌تێک بنیاتنرا ، هه‌ره‌ زۆری کادیران و به‌رپرسانی ANC و که‌سانی تری به‌شداربووی ئه‌و خه‌باته‌ ، جێگاکانیان هه‌ر له‌ سه‌رکرده‌ی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ تاکو هه‌موو ئیداره ‌و ده‌سگه‌ ده‌وڵه‌تییه‌کان و نەقابه‌کان و ناده‌وڵه‌تییه‌کانیان پڕکردوه‌.  به‌کورتی هه‌موو ده‌مووچاوه‌کان له‌گه‌ڵ ڕه‌نگه‌کاندا  گۆڕان و به‌ڵام ئه‌وه‌ی که‌ یا هه‌ر نه‌گۆڕا و بگره‌ ژیانیشی به‌ره‌و خراپتر ڕۆیشتت یا ژیانی که‌مێکیان به‌حاڵ گۆڕاوه، هه‌ر له‌ شوێنی خۆیانن و دیسانه‌وه‌ به‌ ته‌مه‌نێکی تره‌وه‌ و له‌گه‌ڵ نه‌وه‌یه‌کی نوێدا له‌ دژی حکومه‌تێکی تر که‌ خۆماڵییه‌، ده‌بێت درێژه‌ به‌ خه‌باتیان بده‌نه‌وه‌ که‌ ئه‌م خه‌باته‌یان ده‌یه‌ها جا‌ر سه‌ختتر و خوێناوی تر ده‌بێت له‌وه‌ی پێشوویان.

 

به‌پێی ڕاپۆرتێکی بانقی جیهانی ‌ ناوه‌ڕاستی مانگی جولای 2012 دا کۆمه‌ڵگه‌ی خواروی ئه‌فریقا، ئه‌و کۆمه‌ڵگه‌یه‌ نه‌ك له‌ دوای ساڵی 1994 نه‌گۆڕا به‌ڵکو یه‌کێکه‌ له‌ هه‌ره‌ کۆمه‌ڵگه‌کانی جیهان له‌ ڕوی نایه‌کسانییه‌وه‌.  له‌ %10 ئه‌و خه‌ڵکانه‌ی که‌ داران و ده‌وڵه‌مه‌ندن له‌ %58 داهاتی وڵاتیان له‌ ده‌ستدایه‌، له‌ %10 ی خه‌ڵکه‌ هه‌ژاره‌که‌ی که‌ له‌ په‌راوێزی  کۆمه‌ڵگه‌که‌دایه‌ ته‌نها له‌ %0.5 داهاتی ئه‌و وڵاته‌یان له‌ ده‌ستدایه‌.  نەقابه‌ی ناوه‌ندی گشتی ڕێژه‌ی به‌تاڵه‌ی له‌ نێوانی خه‌ڵکه‌ ڕه‌شه‌که‌ی که له‌‌ ته‌مه‌نی کارکردندان به‌ له‌ %75  خه‌مڵاندووه‌ و له‌ به‌رامبه‌ر له‌ %35 خه‌ڵکه‌ سپییه‌که‌ بۆ هه‌مان ته‌مه‌ن.  مووچه‌ی کرێکارێکی کانه‌کان که‌ له‌ هه‌ل و مه‌رجێکی زۆر نامرۆڤانه‌دا کار ده‌کات له‌ نێوانی 300 بۆ 750 پاوه‌ندی بریتانییه‌ له‌ مانگێکدا.  ژماره‌ی ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ له‌م وڵاته‌دا که‌ نه‌خۆشی HIV/Aids یان هه‌یه‌ له‌ به‌رامبه‌ر ژماره‌ی دانیشتوانه‌که‌یدا زیاتره‌‌ له‌ هه‌موو وڵاتیکی تری ئه‌م جیهانه‌.  له‌ دوای دروستکردنی ده‌سه‌ڵاتی “خۆماڵی، نیشتمانی” ژماره‌ی خه‌ڵکانی بێخانووبه‌ره‌، ژماره‌ی خه‌ڵکانێک که‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ی نه‌یانتوانیوه‌ پاره‌ی قائیمه‌ی کاره‌با و ئاویان بده‌ن ، که‌ سه‌رئه‌نجام بێکاره‌با و بێئاو ماونه‌ته‌وه‌، زۆر زیاترن تا پێش ساڵی 1994 . 

ئه‌مه‌ ژیانی زۆربه‌ی خه‌ڵکی ئه‌و وڵاته‌یه‌ که‌ له‌ کاتێکدا ئه‌و وڵاته‌ له‌ %80 پلاتینی جیهان که‌ به‌کارده‌هێنرێت له‌ دروستکردنی زێڕو ئاڵتوون و شتی به‌های تردا ، له‌وی به‌ر‌هه‌مده‌هێنرێت.  هاوکاتیش توێژاڵێکی باشی خه‌ڵکه‌که‌ی له‌ کۆنه‌ به‌رپرسانی ANC و نەقابه‌کان یه‌کجار ده‌وڵه‌مه‌ند بوون. له‌ ئێستادا له‌ %5 کۆمپانیاکانی بۆرسه‌ی جیهانسبێرگ خاوه‌نه‌کانیان خه‌ڵکانی ڕه‌شن.  جاکوب زومای سه‌ره‌ککۆماریش له‌ ساڵی پاردا 4.5  ملیۆن  پاوه‌ندی بریتانی ته‌نها بۆ تازه‌کردنه‌وه‌ و ده‌ستپیاهێنانی نیشته‌جێکه‌ی  له‌ ده‌ره‌وه‌ی شاردا سه‌رفکردوه‌.  له‌ کاتێکدا که‌ ئه‌م هه‌موو برسێتی و نایه‌کسانێتی و نادادوه‌رێتی کۆمه‌ڵایه‌تی ده‌بینیت ، سه‌رت سوڕنامێنێت له‌وه‌ی که‌ بزوتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ری دژی حوکمه‌ت و ANC له‌ بره‌ودایه‌ و خودی ANC ش له‌ ساڵی 2008 دابوو به‌ دوو که‌رته‌وه‌.

 

له‌ نموونه‌یه‌کی تردا که‌ وڵاتێکی کۆنی ناوچه‌که‌یه ‌ که‌ ده‌مێکه‌ ده‌وله‌تی ” نیشتمانی” خۆیان و فه‌رمانڕه‌اوی خۆماڵی خۆیانیان هه‌یه‌، که‌ ده‌وڵه‌تی سعودییه‌یه‌ ، هه‌م وه‌کو یه‌کێک له‌ هه‌ره‌ ده‌وڵه‌ته‌ ” نیشتمانییه‌ سه‌ربه‌خۆکان” و ده‌وڵه‌مه‌نه‌‌کانی جیهان و هه‌م وه‌کو ده‌وڵه‌تێکی ئیسلامی زۆر به‌ زه‌بت و ڕه‌بتیش ، چه‌ند ئامارێک ده‌خه‌مه‌ پێشچاوی خوێنه‌ر:

به‌پێی ڕاپۆرتێکی ئه‌م دواییه‌ که‌ له‌ ڕۆژنامه‌ی گاردیانی 01/01/2013 دا هاتبوو چواریه‌کی دانیشتوانی ئه‌م وڵاته‌ له‌ژێر هێڵی برسێتییه‌وه‌ ده‌ژین که‌ له‌ کاتێکدا داهاتی نه‌وتی ئه‌م وڵاته‌ ساڵی پار 300 ملیار دۆلاری ئه‌مه‌ریکی بووه بۆ ته‌نها 28 ملیۆن له‌ دانیشتوان. له‌ ‌ نێوانی 2 بۆ 4 ملیۆنن له‌ دانیشتوانه‌که‌ی داهاتی مانگانه‌یان ته‌نها 530 دۆلاره‌ ، که‌ ڕۆژانه‌ دێته‌ سه‌ر 17 دۆلار ، هه‌ر له‌ هه‌مان کاتدا داهاتی مه‌لیک عه‌بدوڵا به‌ 18 ملیار دۆلار قه‌بڵێنراوه‌.  سێیه‌کی دانیشتوانی ئه‌و وڵاته‌ ته‌مه‌نیان له‌ژێر 30 ساڵه‌وه‌یه‌  و له‌ 4 به‌تاڵه‌ 3 نیان ته‌مه‌نیان له‌ 20 کاندایه‌.  ئه‌مه‌ واقیعی ئه‌و وڵاته‌یه‌ که‌ هه‌تاکو ساڵی 2002 ش نکوڵی له‌ حه‌قیقه‌تی هه‌بوونی هه‌ژاری و بێکاری کراوه‌.  له‌و وڵاته‌دا سیسته‌می باج له‌سه‌ر خه‌ڵکی ده‌وڵه‌مه‌ند نییه‌، ئه‌وه‌ی که‌ له‌وێ هه‌یه‌ دانی زه‌کاته‌ که‌ خه‌ڵکه‌ هه‌ره‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌که‌ش وه‌کو خه‌ڵکانی تر ته‌نها له‌ %2.5  ی داهاتیان ده‌به‌خشن.  

About author View all posts

Zaher Baher

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *