ئایا ئیسلام له‌ته‌ک سه‌ربه‌ستی و دیمۆکراسیدا دێته‌وه‌؟

     به‌شی چوارهه‌م و کۆتایی

                                                          زاهیر باهیر-  له‌نده‌ن

                                                          شوباتی 2010

ڕامیاریی فره ‌كولتووری له‌بریتانیا

‌له‌ وڵاتی  بریتانیا خه‌ڵكێكی زۆری بێگانه‌ی تێدا ده‌ژی، زمانێكی یه‌كجار زۆر له‌م وڵاته‌دا قسه‌یان پێده‌كرێن، كولتووری جیاجیا، نه‌ریتی جیاجیا، ئایین و باوه‌ڕی جیاجیا لێره ‌زۆر به‌یه‌كدا چوون و ڕه‌نگه ‌كه‌م نه‌ته‌وه ‌هه‌بێت خه‌ڵكی لێره ‌نه‌بێت.  خودی له‌نده‌ن به ‌شارێكی  كۆسمۆپۆلیتانه ‌دراوه‌ته ‌قه‌ڵه‌م به‌حوكمی هه‌بوونی بێگانه‌یه‌كی زۆر زۆر كه‌ تێیدا ده‌ژین.  گه‌لێك نه‌ته‌وه ‌یا كه‌مایه‌تییه ‌نه‌ته‌وه‌كان زیاتر له ‌سه‌ده‌یه‌كه ‌جێی خۆیان كردۆته‌وه‌ و خۆیان به ‌هه‌موو كوڵتوور و زمان و ئایین و بڕوایانه‌وه‌، سه‌پاندووه‌. خه‌ڵكی بێگانه ‌لێره ‌به ‌ڕه‌شپێست و هه‌موو ڕه‌نگه‌كانی دیكه‌وه‌، تاكه‌كانیان كولتووری ئه‌م وڵاته‌یان ده‌وڵه‌مه‌ند كردووه ‌و ناووناوبانگی ئێره‌یان به‌رزكردۆته‌وه ‌له ‌سه‌رتاپای بواره‌‌كانی ژیاندا وه‌كو مۆسیقا و گۆرانی، چه‌شنه‌كانی وه‌رزش و میدیا به‌هه‌موو به‌شه‌كانییه‌وه‌، هونه‌ر و سه‌ما، له ‌شوێنه‌ حكوومه‌تییه‌كان و ناحكوومه‌تییه‌كاندا  پایه ‌و پله‌ی به‌رزیان هه‌یه، ‌له ‌په‌رله‌ماندا، له‌ به‌شی خوێندن و ڕۆشنبیریدا، له ‌نه‌خۆشخانه ‌و به‌شی ته‌ندروستیدا، له ‌به‌شی ئابووریدا،  له ‌گه‌لێك شوێنی تردا ڕۆڵی گه‌وره ‌گه‌وره ‌ده‌گێڕن.  هه‌موو ئه‌مانه ‌وای له ‌ده‌وڵه‌ت و شوێنه‌ ئه‌هلییه‌كان و ته‌نانه‌ت تاكه‌كانی ناو کۆمه‌ڵگه‌كه‌ش كردووه ‌ كه ‌كارێكی ئاسان نه‌بێت گه‌ر بیانه‌وێت فه‌رامۆش بكرێن یا بخرێنه ‌په‌راوێزه‌وه‌. واته ‌بوونیان به‌م به‌هێزییه ‌بووه‌ته ‌خۆ فه‌رزكردنیان به‌سه‌ر ده‌وڵه‌ت و کۆمه‌ڵگه‌كه‌شدا بۆیه ‌بووه‌ته ‌ئه‌ركی ده‌وڵه‌ت كه ‌به‌مه ‌بزانێت و حیسابی بۆ بكات هه‌ر به‌م بۆنه‌یه‌شه‌وه ،‌‌ده‌وڵه‌ت چه‌ند ڕامیاریێكی ڕه‌‌چاو كردووه ‌كه ‌له ‌هه‌موویان گرنگتر دووانیانه‌، یه‌كه‌میان ڕامیاریی نه‌هێڵانی جیاوازییه‌ و دووه‌میان ڕامیاریی فره‌كولتوورییه‌.

ئه‌وه‌ی من ده‌مه‌وێت له‌سه‌ری بدوێم هی دووه‌میانه، ‌كه ‌ڕامیاریی فره ‌كولتوورییه‌،  ئه‌م ڕامیاریه‌ش ئه‌وه‌نده‌ی من پێی بزانم خزمه‌تی لایه‌نه ‌نه‌ئێنییه‌كه‌ی پێده‌كرێت زیاتر له ‌ئه‌رێنییه‌كه‌ی كه ‌ڕه‌نگه ‌هه‌ر خودی ڕامیاریه‌كه ‌هه‌ڵه ‌بێت به‌و شێوه‌یه‌ی كه ‌پێڕۆی ده‌كه‌ن له ‌كارگێڕی‌ و ده‌سگاكانی کۆمه‌ڵگه‌دا، بێگومان دوای ئه‌وه‌ی باسی ده‌كه‌م خوێنه‌ر خۆی ده‌توانێت حوكم بدات و باش و خراپییه‌كه‌ی لێكبداته‌وه‌.

ڕامیاریی فره ‌كولتووری به‌لای ده‌وڵه‌ته‌وه ‌یانی ڕێنه‌گرتن له‌ كولتووره‌كانی تر و ئاشنابوون پێیان، به‌ڵام قسه‌ی ڕاست ئه‌وه‌یه ‌كه ‌هه‌موو كولتووره‌كان به‌هایان وه‌كو یه‌ك نییه‌ و هه‌روه‌ها هه‌موو شته‌كانی ئه‌و كولتوورانه‌ش شایانی ڕێزلێگرتن نییه‌.  هه‌ر لێره‌دا ده‌توانم په‌نجه ‌بۆ دووان ڕاكێشم،  یه‌كه‌میان كولتوور و ڕه‌فتاری كوشتن له‌سه‌ر شه‌ره‌فه ‌كه ‌تا ئێستاش زۆر ئافره‌ت له‌سه‌ر پرسی شه‌ره‌ف له ‌لایه‌ن باوك و برا و كه‌سوكاریانه‌وه ‌ده‌كوژرێن.  3 كچی گه‌نجی كورد به ‌ناوی هێشو و به‌ناز و توله كه ‌ده‌نگێكی زۆری له ‌سه‌رتاپای میدیای بریتانیدا دایه‌وه ‌به‌تایبه‌ت له ‌سه‌رده‌می دادگاییكردنی بكوژه‌كانیاندا كه ‌توله‌ی 15 ساڵان پاش 10 ساڵ كوشتنی تا ئێستاش ته‌رمه‌كه‌ی نه‌دۆزراوه‌ته‌وه‌.  به‌پێی ئاماره ‌ڕه‌سمییه‌كانی  ده‌وڵه‌ت ساڵانه‌ 12 ئافره‌ت له ‌بریتانیا له‌سه‌ر شه‌ره‌ف و نامووس ده‌كرێنه ‌قوربانی.  هه‌ڵبه‌ته ‌ژماره‌كه ‌له‌مه ‌زیاتره ‌چونكه ‌گه‌لێك كه ‌سه‌رنگون ده‌كرێن ده‌وڵه‌ت پێی نازانێت و كه‌سوكاریشیان پۆلیس ئاگادار ناكه‌نه‌وه ‌ئه‌مه ‌جگه ‌له‌وانه‌ش كه ‌به‌زۆر ده‌یانبه‌نه‌وه ‌بۆ  وڵاتانی خۆیان و   له‌وێ له‌‌ناویان ده‌به‌ن.

ئه‌م ڕه‌فتاره ‌دڕندانه‌، نامرۆیانه‌، لێره ‌له ‌بریتانیا به‌رده‌وامه ‌و باوه‌، ‌تازه‌ و به‌م تازه‌كییه‌ ده‌وڵه‌ت و پۆلیس خه‌ریكن به‌جیددی وه‌ریگرن، پێشتر ئه‌وه‌نده ‌له‌لایه‌ن پۆلیسه‌وه ‌بایه‌خی پێ نه‌ده‌درا ئه‌گینا گه‌لێك له‌وانه‌ی كه ‌بوونه‌ته ‌قوربانیی شه‌ره‌ف، ئێستا له ‌ژیاندا مابوون،  نموونه‌كانیشیان توله‌ی ‌و به‌ناز.

 نموونه‌ی دووه‌م خه‌ته‌نه ‌كردنی كچانی خێزانه‌ موسوڵمانه‌كانه‌، له ‌هه‌موویان زیاتر ئه‌فه‌ریقاییه‌كان و له‌ناو ئه‌وانیشدا سۆماڵییه‌كانن. ئه‌م سزا و ئه‌تككردنه ‌تا ئێستاش هه‌ر به‌رده‌وامه‌ و جاری واش هه‌یه ‌كه ‌ئاشكرا ده‌بێت بۆ ئه‌و كارمه‌ندانه‌ی له ‌‌نه‌خۆشخانه‌كاندا كار   ده‌كه‌ن، كارگێری خزمه‌تگوزاری كۆمه‌ڵایه‌تی (Social Services) ناتوانێت خه‌به‌ری پۆلیس و ده‌وڵه‌تیان لێبدات چونكه: ‌یه‌ك بڕوای به ‌ته‌ده‌خولی جیددی پۆلیس و ده‌وڵه‌ت نییه،‌ دووه‌میش ده‌ترسێت به‌وه‌ش تاوانبار كرێ كه ‌ئه‌م له ‌مانای فره ‌كولتووری تێناگات و ڕێزی لێناگرێت، ئه‌مه‌ش یانی به‌ئاگا نه‌بوون له ‌گرنگیی به‌شێك له ‌ئیشه‌كه‌یان كه‌دواتریش ڕه‌نگه ‌ببێته ‌هۆی له‌ده‌ستدانی كاره‌كه‌یان.

ئایا ئه‌و كولتووره ‌به‌های هه‌یه‌؟ ئایا ‌شیاوی ڕێزلێگرتنه‌ یان ڕه‌جمكردن و له‌سه‌ر‌ نووسین و قسه‌كردن له‌ته‌ك دایك و باوك و كه‌سوكاری نزیكی كچه‌كه‌دا؟ ئه‌مانه ‌یه‌كێكن له ‌چنینه‌وه‌ی به‌رهه‌می په‌یڕه‌وكردنی ڕامیاریی فره ‌كولتووری‌.

خاڵێكی تری خراپیی فره ‌كولتووری، یا به‌خراپ به‌كارهێنانی، دابڕكردنی كۆمه‌ڵگه‌كانی  كه‌مایه‌تییه ‌نه‌ته‌واییه‌كانه ‌له‌ یه‌كتری و له ‌کۆمه‌ڵگه‌ی خانه‌خوێ، ته‌ریكبوون و نه‌گونجاندنی له‌ته‌ك کۆمه‌ڵگه‌كه‌ و خۆنه‌زانین به‌تاكێك لێی، په‌یڕه‌وكردنی نه‌رێته ‌خراپ و  باوه‌كانی خۆی، مانه‌وه ‌به ‌مێشكێكی داخراوه‌وه ‌به ‌قه‌‌بووڵنه‌كردنی هیچ شتێكی تر بێ له‌وه‌ی خۆی.  كه ‌ئه‌مه ‌حاڵمان بێت ئیدی چۆن ده‌توانین تێكه‌ڵاو بین به‌م کۆمه‌ڵگه‌یه، له ‌كاتێكدا كه ‌ئێمه‌خۆمان به ‌پاكتر و باشتر و كولتوورمان به ‌به‌هاتر و خوێندن و زانیاریمان به‌گرنگتر و كولتوور و ئایینمان به ‌به‌رزتر بزانین.

ئه‌م تاوانانه ‌هه‌موو ‌ له ‌ژێر سێبه‌ری فره ‌كولتووریدا خۆی حه‌شارده‌دا و خۆی ده‌پارێزێت، یا له ‌ژێر ناوی فره ‌كولتووریدا ئه‌نجام ده‌درێت.  به‌ڕای من فره ‌كولتووری له ‌بری ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌كانی كه‌مایه‌تییه ‌نه‌ته‌وه‌ییه‌كان له‌ته‌ك سه‌رجه‌می خه‌ڵكانی ئێره‌دا به‌یه‌كه‌وه ‌گرێبدات و به‌یه‌كه‌وه ‌خه‌باتیان ڕێكخه‌ن بۆ ئه‌و گیروگرفتانه‌ی كه ‌گه‌ڕه‌كه‌كانیان، یا لادێكانیان، یا شاره‌بچكۆله‌كه‌یان، ڕو به‌ڕوویان ده‌بنه‌وه‌، كه‌چی به‌پێچه‌وانه‌وه ‌ئه‌م ڕامیاریی فره ‌كولتوورییه ‌كارێكی وای كردووه ‌و وا ده‌كات كه ‌كۆمه‌ڵگه‌‌كان له‌بری ئه‌وه‌ی ‌سه‌ره‌وه ‌كه ‌ئاماژه‌م پێكردن له‌ته‌ك یه‌كدا نه‌گونجێن و دژایه‌تی یه‌كتر بكه‌ن.  هه‌ر بۆیه‌ش ئه‌م فره ‌كولتوورییه ‌توانای ڕه‌خنه ‌گرتنی له ‌بیروباوه‌ڕ نامێنێت، ئه‌م كه‌مایه‌تییه ‌نه‌ته‌وه‌ییانه ‌له ‌كێبڕكێی یه‌كتریدا ده‌مێننه‌وه‌، له ‌جه‌نگێكی به‌رده‌وامدان دژی یه‌كتری تاكو بیسه‌لمێنن كه ‌كولتووری ئه‌مان باشتر و به‌هادارتره‌ له‌وانه‌ی تر.

له ‌ڕامیاریی فره ‌كولتووریدا په‌یڕه‌وكه‌رانی ئه‌م ڕامیاریه ‌‌ناتوانن دژایه‌تی نادادپه‌روه‌رێتی كۆمه‌ڵایه‌تی بكه‌ن كه ‌ئه‌مه‌ش جه‌وهه‌ری  هه‌موو كێشه‌یه‌كه‌.  چونكه ‌هه‌وڵی به‌جێهێنانی  دادپه‌روه‌رێتی ‌هه‌وڵی ڕاسته‌قینه‌یه ‌‌‌بۆ به‌های مرۆڤ و گه‌ڕانه‌وه‌ی مرۆڤ بۆ به‌هاكه‌ی، ئه‌مه‌یه ‌هه‌وڵدان له ‌پێناوی کۆمه‌ڵگه‌یه‌كی مرۆیانه‌دا.  په‌یڕه‌وانی ڕامیاریی فره ‌كولتووری له ‌پێناوی به‌ڕێكردن و به‌رزڕاگرتنی ئه‌م ئه‌ركه ‌‌چاو له‌و توندوتیژییه‌ ده‌نووقێنیت ‌كه ‌له ‌نێوان خه‌ڵكانی ڕه‌شپێستدا هه‌یه ‌یا له‌نێوانی موسوڵمان و موسوڵماندا هه‌یه ‌جا ناكۆكییه‌كه ‌له‌سه‌ر كێشه‌ی وڵات بێت یا مه‌زهه‌بگه‌رێتی، كه ‌زۆر جار بووه‌ته ‌یا ده‌بێته ‌هۆی كوشتن.

با له‌ده‌می هه‌نانه ‌سه‌دیقی كه‌سه‌ر به ‌گرووپی (Women Against Fundamentalism) كه ‌یه‌كێك بوو له‌و  گرووپانه ‌كه ‌بۆ به‌رگریكردن له ‌سه‌لمان ڕوشدی دروستكرابوو وتی ” ژنان به‌زۆر ناچار ده‌كرێن شوو بكه‌ن به ‌كه‌سێك كه ‌بۆیان دیاری ده‌كرێت، ده‌رده‌كرێن و بێخانووبه‌ره ‌ده‌بن، خزمه‌تگوزاری په‌روه‌رده ‌و خوێنده‌وارییان لێ ‌قه‌ده‌‌غه ‌ده‌كرێت.  كولتووری هه‌مه‌ڕه‌نگه ‌فه‌شه‌لی هێناوه‌.  یارمه‌‌تینه‌دانی ژنان له‌م كێشانه‌دا و خۆتێهه‌ڵنه‌قورتاندن له‌مانه‌دا، بۆ ئه‌وان ئه‌مانه ‌هه‌مووی به‌شێكه ‌له ‌كولتوور و ئایین و ده‌بێت قه‌بووڵ بكرێت. یاسای دژه ‌ڕه‌گه‌زپه‌رستی ڕێگا به ‌به‌رده‌وامبوونی هه‌موو ئه‌مانه ده‌دات‌، چونكه ‌لای ئه‌مان جه‌نگ دژی ڕه‌گه‌زپه‌رستی كرۆكی خه‌باته‌كه‌یه‌…”  لاپه‌ڕه 354 ‌له ‌په‌رتووكی Why I am not a Muslim ,  له ‌نووسینی Ibn Warraq .

هه‌ر له‌و په‌رتووكه‌دا Ibn Warraq  له‌لاپه‌ڕه 258 ‌دا ده‌ڵێت ”  چۆن قوتابخانه‌كان ده‌توانن سه‌كه‌وتن له ‌به‌یه‌كه‌وه ‌هه‌ڵكردن،  تێكه‌ڵاوبوونی منداڵانی خه‌ڵكانێك كه‌ هاتوونه‌ته ‌ئێره‌(بریتانیا) به‌ده‌ستبهێنن له ‌كاتێكدا كه‌ مامۆستاكان وه‌ختێكی زۆری خۆیان له ‌پۆلدا  به ‌ستایشكردنی جیاوازییه‌كان له ‌ڕه‌چه‌ڵه‌ك و نه‌ته‌وایه‌تی و ئایین و مه‌زهه‌ب له‌ناو قوتابییه‌كاندا ده‌به‌نه‌سه‌ر،  له ‌پاڵ هاندانی هه‌مان منداڵان و دایك و باوكیان كه ‌سووربن له‌سه‌ر هه‌ڵوێستیان كه ‌دژایه‌تی شته ‌هه‌ره ‌سه‌ره‌كییه‌كانی تێكه‌ڵاوبوون و هه‌ر‌وه‌ها ‌به‌یه‌كه‌وه ‌هه‌ڵكردن ‌ده‌كات.  لێكجیابوونه‌وه‌ی ته‌واوی ‌ئایین و ده‌وڵه‌ت له ‌بریتانیا بوونی نییه‌ و یاسا داوا له ‌قوتابخانه‌كان ده‌كات كه ‌به ‌كۆمه‌ڵ كاری خوداپه‌رستی بكه‌ن، یا ئیعجاب بوون، یا ده‌ربڕینی هه‌ستونه‌ست، له‌ژێر ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه و به‌ناوی ئه‌م فه‌لسه‌فه‌یه‌وه ‌هه‌ستن‌، فه‌لسه‌فه‌ی به‌كۆمه‌ڵ ڕه‌وتار كردن(Act as Collective Worship)ی فره ‌كولتووری،  كه‌ ئه‌مه‌ش سه‌ر ئه‌نجامه‌كه‌ی به‌یه‌كترناسینی (ته‌عاروفی) ئیسلامی و پڕۆپاگه‌نده‌ی ئیسلامییانه ‌له ‌پۆله‌كاندا، ده‌شكێته‌وه‌”.

 هه‌ر ئه‌م نووسه‌ره ‌ڕای وایه ‌و‌ په‌رتووكه‌كه‌شی به‌وه ‌كۆتایی دێنیت و ده‌ڵێت ” ….له‌به‌ر ئه‌وه ‌دوا نه‌به‌رد ‌مه‌رج نییه ‌له ‌نێوانی ئیسلام و ڕۆژئاوادا بێت، به‌ڵكو له‌نێوانی ئه‌وانه‌دا ده‌بێت كه ‌سه‌ربه‌ستی ده‌نرخێنن و به‌هاكه‌ی قه‌بووڵ ده‌كه‌ن و ئه‌وانه‌ی كه ‌نایكه‌ن” لاپه‌ڕه‌ی 360 .

كه ‌ئه‌مه ‌سه‌رئه‌نجامی فره ‌كولتوورییه ‌یا كولتووری هه‌مه ‌ڕه‌نگه‌یه‌، ئه‌ی كه‌واته ‌بۆچی ده‌وڵه‌تی بریتانی ئه‌مه ‌ده‌كات و قه‌بووڵی هه‌موو لایه‌نه ‌سلبیه‌كانیشی ده‌كات؟  هه‌ڵبه‌ته ‌وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره ‌ئاسان نییه ‌و ته‌نها ڕامیاریمه‌دارانی بریتانیا خۆیان له‌ته‌ك داموده‌سگا سیخوڕیه‌كانیدا ده‌توانن ئه‌و وه‌ڵامه ‌بده‌نه‌‌وه‌.  به‌ڵام هه‌ر یه‌كێك له ‌ئێمه‌ش مافی خۆمانه ‌كه ‌له ‌ڕوانگه‌ی خۆمانه‌وه ‌له‌م پرسیاره ‌بڕوانین. به‌ڕای من ئه‌م ڕامیاریه ‌خزمه‌تێكی گه‌ڵیك گه‌وره‌ی سێ مه‌سه‌له ‌ده‌كات یا سێ هۆی سه‌ره‌كی هه‌ن ‌كه ‌ئه‌مانه‌ن‌: پرسی ده‌نگدان، مامه‌ڵه ‌و بازرگانی (بزنس) هه‌روه‌ها هێشتنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی موسوڵمانان  له ‌بریتانیا به ‌گه‌مژه‌یی، ئه‌مه ‌بێ له‌وه‌ی كه ‌ده‌وڵه‌ت كه‌ڵكێكی زۆر گه‌وره ‌ده‌بینێت له ‌دابڕبوونی سه‌رجه‌م ئه‌م کۆمه‌ڵگه‌نه ‌‌له‌یه‌كدی بۆ پرسی ڕامیاری یانی به‌دوور گرتنی ئه‌مانه ‌له ‌پشتیوانیكردنی ئه‌و خه‌ڵكانه ‌یا ئه‌و ‌به‌شانه‌ی كه ‌ده‌كه‌ونه ‌بار و هه‌لومه‌رجی مانگرتن و خۆپێشاندان و به‌رهه‌ڵستیكردنی ده‌وڵه‌ت و كۆمپانیا گه‌وره‌كان.

ئیسلام و سه‌ربه‌ستی، ئیسلام و  مافی مرۆڤ

له ‌به‌شی كۆتایی ئه‌م باسه‌دا ده‌مه‌وێت له ‌سه‌ربه‌ستی و مافی مرۆڤ له ‌ڕوانگه‌ی ئیسلام و ئه‌وه‌ی كه ‌به‌ناوی بانگه‌شه‌ی سه‌رانسه‌ری بۆ مافی مرۆڤ كه ‌له ‌لایه‌ن كۆمه‌ڵه‌ی نه‌ته‌وه ‌یه‌كگرتووه‌كانه‌وه ‌ده‌نگی له‌سه‌ر دراوه ‌و قه‌بووڵ كراوه، بدوێم‌،  هه‌روه‌ها ئه‌مه‌وێت گه‌ر به‌كورتییش بێت هه‌ڵوێستی هه‌ندێك له ‌زانایان و پیاوانی ڕامیاری ئیسلامی و ده‌وڵه‌ته ‌ئیسلامییه‌كانیش، ده‌ربخه‌م یا باس بكه‌م.

گومانی تێدا نییه ‌كه ‌ئه‌مڕۆ پێناسه‌یه‌ك هه‌یه ‌بۆ مافه‌كانی مرۆڤ له ‌هه‌موو  بواره‌‌كانی ژیان و ناو کۆمه‌ڵگه‌دا كه ‌ئه‌وه‌ش وه‌ك جاڕنامه‌یه‌ك له ‌لایه‌ن ڕێكخراوی نه‌ته‌وه ‌یه‌كگرتووه‌كانه‌وه ‌له ‌شاری جنێڤ ده‌ركراوه، ‌دواتریش زۆربه‌ی زۆری هه‌موو وڵاتان له‌سه‌ری قایلبوون، له‌ژێر ناوی Universal  Declaration of Human Rights  (UDHR) The .  هه‌ڵبه‌ته ‌مه‌رج نییه ‌هه‌موو وڵاتان په‌یڕه‌وی بكه‌ن به‌ڵام ئه‌وه‌ی گرنگه ‌ئه‌وه‌یه ‌ئه‌مڕۆ ئه‌و پێناسه‌یه ‌هه‌یه ‌و ئه‌وه‌شی كه ‌په‌یڕه‌وی نه‌كات ناتوانیت نكوڵی لێبكات، یا به ‌ئاشكرا بڵێت من پێشێلی ده‌كه‌م،  به‌ڵكو هه‌میشه ‌سه‌ركۆنه‌ی تاوانه‌كانیان ده‌كه‌ن كه ‌دژ به ‌مافی مرۆڤ و مرۆڤایه‌تی ده‌یكه‌ن.

گومانیش له‌وه‌دا نییه ‌كه ‌پێناسه‌یه‌كی سه‌رانسه‌ری له‌سه‌ر مافی مرۆڤ و سه‌ربه‌ستییه‌كانی له‌لایه‌ن كه‌سان و زانایانی ئیسلامی و ده‌وڵه‌ته‌كانیشیانه‌وه‌، نییه‌.  هه‌ر بۆیه ‌ده‌بینین كه ‌هه‌ر یه‌كه‌یان له ‌ڕوانگه‌ی جیاوازه‌وه ‌لێی ده‌ڕوانن، واته ‌مه‌رج نییه‌‌ هه‌موویان له‌ته‌ك جاڕنامه‌ی ئیسلامی بۆ مافی مرۆڤ The Universal Islamic Declaration of Human Rights (UIDHR) ڕیككه‌وتبێتن و ڕێكبكه‌ون – دواتر به ‌به‌ڵگه‌وه ‌دێمه‌وه‌ سه‌ر ئه‌م باسه ‌چونكه ‌ئیسلام لێكدانه‌وه‌یه‌كی سه‌رانسه‌ری مه‌بده‌ئیانه‌ی نییه ‌له ‌قه‌بووڵكردنی مافی مرۆڤ یا ببێته ‌یارمه‌تیده‌ر و پشتگریكه‌ری ئه‌وه‌ی له ‌سه‌رانسه‌ری جیهاندا باوه‌و پێكهاتنی له‌سه‌ر كراوه‌.  ئه‌مه ‌بێ له‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی یا ئابووری و ڕامیاری له ‌وڵاتان و حوكمڕانانی ئیسلامیدا،  بناخه‌ و بنه‌ماكانی ئیسلام و ئایینی ئیسلامی گه‌نده‌ڵ كردووه‌، له ‌باشترین حاڵه‌تدا له ‌هه‌ندێك بواردا بڕێك له ‌مافه‌كانی مرۆڤ قه‌بووڵ ده‌كرێت ئه‌ویش به ‌به‌ندومه‌رجێكی زۆره‌وه‌، ئه‌وه‌شمان له‌بیر نه‌چێت ئایین به‌ هه‌رسێ به‌شه‌كه‌یه‌وه‌: ئیسلام، مه‌سیحی یا جووله‌كه ‌ئایینی پیاوه‌، ئایینی نێرینه‌یه‌، كه ‌له‌و حاڵه‌ته‌دا زۆر گرانه‌ دان به ‌مافی به‌شه‌كه‌ی تری مرۆڤدا بنێت. هه‌ر بۆیه ‌ته‌فسیری مافی مرۆڤ له ‌لایه‌ن ‌ده‌وڵه‌تی ئێران و ئایه‌توڵڵاكانه‌وه ‌جودایه ‌له ‌میره‌كانی سعوودیه ‌و كه‌ندا و یا زانكۆی ئه‌زهه‌ر یا جاڕنامه‌كانی  مافی مرۆڤ ‌هه‌ر له‌ڕوانگه‌ی ئیسلامه‌وه ‌له ‌قاهیره‌وه ‌تا ده‌گاته ‌كه‌سه ‌ناسراوه‌كانی تر.

بۆ نموونه ‌ڕای خومه‌ینی له‌سه‌ر مافی مرۆڤ ئه‌مه ‌بوو” ئه‌وه‌ی كه ‌ناوی مافی مرۆڤی لێده‌نێن، شتێك نییه ‌جگه ‌له‌ پیاده‌كردنی چه‌ند یاسایه‌كی گه‌نده‌ڵ كه‌ له ‌لایه‌ن زایونیزمه‌وه ‌دامه‌زراون ‌بۆ هه‌ره‌سهێنانی ئایینه ‌ڕاسته‌قینه‌كان”  لاپه‌ڕه 35‌ Islam and Human Rights ,  Fourth Edition, By Ann Elizabeth Mayer

ئایه‌توڵا عه‌لی خامه‌نه‌ئیش له‌و سه‌رده‌مه‌ی كه ‌سه‌ره‌ك كۆمار بوو وتی” گه‌ر بته‌وێت بزانیت چی هه‌ڵه‌یه ‌و چی ڕاسته، ‌ئێمه ‌په‌نا نابه‌ینه ‌به‌ر نه‌ته‌وه ‌یه‌كگرتووه‌كان، به‌ڵكو په‌نا ده‌به‌ینه ‌به‌ر ‌قورئانی پیرۆز. بۆ ئێمه‌ جاڕنامه‌ی سه‌رانسه‌ری مافی مرۆڤ، شتێك نییه ‌جگه‌ له‌ شتی هیچوپووچ كه ‌له ‌لایه‌ن شوێنكه‌وتووه‌كانی شه‌یتانه‌وه ‌كۆكراونه‌ته‌وه‌ ‌هه‌مان لاپه‌ڕه‌ی هه‌مان سه‌رچاوه‌.

مه‌لیك فه‌هدیش  سه‌باره‌ت به‌و گوشاره‌ی كه ‌له‌سه‌ری بوو  له ‌كردنی جۆرێك له‌ ڕیفۆرم و ڕێگه‌دان به ‌خه‌ڵكانی وڵاته‌كه‌ی تاكو هه‌ر هیچ نه‌بێت چه‌شنێك له ئازادی و ‌سه‌ربه‌ستیان هه‌بێت، ده‌ڵێت”  ئه‌و سیسته‌مه ‌دیمۆكراتییه‌ی كه ئه‌مڕۆ ‌له ‌جیهاندا له ‌ئارادایه‌ و ده‌یه‌وێت ببێته ‌سیسته‌مێكی باو، نه‌شیاوه ‌و بۆ خه‌ڵكانی ناوچه‌كه‌ی ئێمه ‌ده‌ستنادات. پێكهاته‌ی خه‌ڵكانی ئێمه ‌جیایه ‌‌و جیاوازییان هه‌یه ‌له‌گه‌ڵ خه‌ڵكانی تری جیهاندا. ناتوانین ئه‌و ڕێگه‌یه‌ی كه ‌له ‌لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه ‌له ‌وڵاتانی تردا به‌كار ده‌هێنرێت پێڕۆی بكه‌ین به‌سه‌ر خه‌ڵكه‌كانماندا.  ئێمه ‌بیروباوه‌ڕی ئیسلامیمان هه‌یه، ‌كه ‌ده‌ستوورێكه ‌به ‌ته‌واوی یه‌كگیره ‌له‌گه‌ڵ سیسته‌مه‌كه‌ماندا. به‌ بڕوای من دیمۆكراسی ڕۆژئاوایانه ‌ڕه‌نگه ‌له ‌وڵاته‌كانیاندا بگونجێت به‌ڵام بۆ وڵاتی ئێمه ‌ده‌ستنادات”  لاپه‌ڕه45 ‌هه‌مان په‌رتووك.‌

له ‌وڵاتی ئه‌فغانستانیش له‌ سه‌رده‌می تالیبانه‌كاندا هیچ جۆره ‌سه‌ربه‌ستییه‌ك بۆ پیاویش نه‌مابوو، ئه‌وه ‌هه‌ر باس له‌ سه‌ربه‌ستی ژنان هه‌ر نه‌ده‌كرا.  ئه‌‌فغانستان كه به ‌‌به‌راورد له‌ته‌ك سه‌رجه‌می وڵاتانی ئیسلامیدا زۆر له‌پێش هه‌موویانه‌وه ‌بووه ‌نه‌ك هه‌ر له ‌سه‌رده‌می نه‌جیبوڵڵادا بگره ‌له ‌ساڵانی چله‌كانیشدا. له‌ساڵانی 64 و 65 دا ئافره‌ت هه‌ڵبژێردراوه ‌بۆ ئه‌ندامی په‌رله‌مان، ئه‌م وڵاته ‌له ‌سه‌رگه‌رمی گه‌شه ‌كردندا بوو له ‌ساڵانی حه‌فتاكان و سه‌ره‌تای سه‌رده‌می حوكمی نه‌جیبوڵاشدا، به‌ڵام له ‌ساڵی2001دا دوای ڕاونانی تالیبان و  دامه‌زرانی ده‌وڵه‌تێكی “دیمۆكراسی” گه‌رچی له ‌ده‌ستووره‌كه‌یدا له ‌مادده‌ی 22  باس له ‌یه‌كسانی هاو‌وڵاتییان ده‌كات، پیاو یا ژن ده‌بێت مافی خۆیان هه‌بێت له ‌به‌رده‌م یاسادا  به‌ڵام  له ‌”مادده‌ی 3و 4دا ده‌ڵێت هیچ  یاسایه‌ك نابێت دژایه‌تی بیر و باوه‌ڕه‌كانی ئایینی پیرۆزی ئیسلام بكات، كه ‌واته ‌لێره‌دا ئاشكرا نییه ‌كه ‌سه‌ربه‌ستی و یه‌كسانی مافی مرۆڤ چۆن له ‌ئیسلامدا  تێیده‌نۆڕدرێ یا پێڕۆ ده‌كرێتلاپه‌ڕه 112‌، هه‌مان سه‌رچاوه‌.

له ‌وڵاتی سوودانیش چ له ‌سه‌رده‌می جه‌عفه‌ر نومه‌یریدا 1983- 1985 چ له‌سه‌رده‌می عومه‌ر به‌شیریشدا سه‌ربه‌ستییه‌كانی مرۆڤ ور‌ده ‌ورده ‌ته‌سككرایه‌وه ‌تا گه‌یشته ‌ئه‌وه‌ی كه ‌له‌وێش وه‌كو گه‌لێكی تری وڵاتانی ئیسلامی له ‌ڕوانگه‌ی ئایین و شه‌ریعه‌تی ئیسلامییه‌وه ‌ته‌ماشابكرێت، به‌تایبه‌ت كه ‌دێته ‌سه‌ر سه‌ربه‌ستی ئافره‌ت.  بۆیه ‌جێگای سه‌رسوڕمان نییه ‌كه ‌هه‌ر ‌له‌م وڵاتانه‌دا له ‌كاتێكدا گه‌ر ڕێكخراوێكی پارێزگاری له‌ مافی مرۆڤ گه‌ر به‌ ناویش هه‌بوو بێت دواتر یاساخ كراون و كارمه‌نده‌كانیشیان، هه‌ندێكیان دوور خراونه‌ته‌وه ‌یا به ‌نهێنی فڕێنراون و سه‌رنگونكراون. بۆ نموونه ‌به‌شیر له ‌سووداندا به‌و ڕێكخراوه‌ی كه ‌هه‌بوو قایل نه‌بوو هه‌ڵیوه‌شانده‌وه ‌و یه‌كێكی تری له‌جێیدا دروستكرد كه ‌وه‌كو خۆی له‌ مافه‌كانی مرۆڤ بڕوانێت و له ‌‌فه‌رمانه‌‌كانی ئه‌ویش ده‌رنه‌چێت.  له ‌ئێرانیشدا له ‌دوای ئه‌وه‌ی كه ‌به‌شۆڕش ناونرا له ‌سه‌ره‌تادا واته‌پێش ئه‌وه‌ی كه‌”ڕاپه‌ڕین” له‌بار ببرێت و حكوومه‌ت  خۆی قایم بكات و ده‌سگا ده‌وڵه‌تییه‌كان وه‌كو هێزی سه‌ربازی، پۆلیس ، سیخوڕی، به‌سیج و پاسدار، پێكبهێنێت و خۆیان بگرن، وه‌كو هه‌مووان ده‌زانین به‌ده‌یان ڕێكخراوی ڕامیاری و كۆمه‌ڵایه‌تی و پیشه‌یی و ، رێكخراوانی مافه‌كانی مرۆڤ له‌ سه‌ربه‌ستی و ئازادی مافی مرۆڤدا له ‌غیابی داموده‌سگایه‌كی دیكتاتۆری و هه‌بوونی جۆرێك له ‌سه‌ربه‌ستی و ئازادی دروستبوون به‌ڵام ئه‌وه ‌هه‌ر زوو به‌ر شه‌قی دیكتاتۆرییه‌ت كه‌وتن و دواتریش واته ‌له‌ ساڵانی 1981 و 1982 دا  ڕیكخراوه ‌مه‌ده‌نییه‌كان و مافه‌كانی مرۆڤ و دادی كۆمه‌ڵایه‌تی و له‌پاڵ یاساناسه‌كان و مرۆڤه ‌ده‌ركه‌وتووه‌كانی سه‌ربه ‌ڕێكخراوه‌كان، هه‌موویان یاساخ كران و  باجی خۆیانیان دا.

له ‌ئێراندا گه‌یشته ‌ئه‌و ڕاده‌یه‌ی  كه ‌له ‌مادده‌ی 4ی ده‌ستووری ئێرانیدا باس له ‌پله‌ به ‌پله ‌كردنی  به ‌ئیسلامكردن ده‌كات، تاكو ئه‌مه‌ش هه‌نگاوێك بێت بۆ كه‌مكردنه‌وی سه‌ربه‌ستییه‌كان و به‌هه‌ند وه‌رنه‌گرتنیان.  له‌م مادده‌یه‌دا ده‌ڵێت “هه‌موو ده‌سگا مه‌ده‌نییه‌كان، پاره‌وپوول، ئابووری ، كارگێڕییه‌كان، كولتوور ، له‌شكر و هێزی سه‌ربازی، یا ڕامیارییه‌كان و یاساو ڕۆڵه‌كانی تر ده‌بێت له‌سه‌ر بناغه‌ی ستانده‌ر و بنه‌ماكانی ئیسلام دابمه‌زرێت.  ئه‌م بنه‌مایانه‌ش به‌ڕه‌هایی و به‌ته‌واوی به‌جێده‌هێنرێت، له‌هه‌موو ئه‌و‌ ماددانه‌ی كه ‌له ‌ده‌ستووردا هاتووه ‌و هه‌ره‌ها له ‌هه‌موو ئه‌و یاسا و ڕێسانه‌ی كه ‌هه‌ن‌، كه ‌حوكمه‌كانی له ‌لایه‌ن دادگای ئیسلامییه‌وه‌ و The Guardian Council حوكم له‌م كاروبارانه‌دا ده‌دات.. كه ‌ئه‌م دادگا و حوكمانه‌ش ده‌بێت به‌پێی مادده‌ی 110 له‌لایه‌ن سه‌رۆكی ڕۆحی و ئایینییه‌وه ‌‌دابنرێت و هه‌ر ئه‌مانیش ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌هایان پێدراوه ‌كه ‌بڕیاری ئه‌وه ‌بده‌ن چ  یاسایه‌ك له‌ته‌ك یاساكانی ئیسلامدا ده‌گونجێت”  هه‌مان سه‌‌رچاوه‌ لاپه‌ڕه 38‌.

ئایه‌توڵڵا خومه‌ینی هیچ وه‌ختێك ‌سازشی نه ‌له‌سه‌ر ده‌قه‌كانی قورئان و نه ‌له‌سه‌ر وته ‌و بێژه‌كانی په‌یامبه‌ر نه‌كردووه‌،  ئه‌م ته‌نانه‌ت نه‌ك هه‌ر  له‌و جاڕنامانه‌شیدا  كه ‌له‌سه‌ر پرسی مافی مرۆڤ به ‌بۆچوونی قورئانن و ئایینی ئیسلامی كه ‌مافی ڤیتۆی هه‌بوو، ڕازی نه‌بووه‌،  به‌ڵكو ئه‌م ده‌یشیویست له ‌جاڕنامه‌ی سه‌رانسه‌ری مافی مرۆڤدا ده‌وری سه‌ره‌كی هه‌بێت و داوای ده‌كرد كه ‌ئه‌ویش له‌سه‌ر بناغه‌ی قورئان و ئایینی ئیسلامی بنووسرێته‌وه‌.  هه‌ر به‌ته‌نها ئه‌م نه‌بوو كه‌ئه‌مه‌ی ئه‌ویست، به‌ڵكو هه‌میشه ‌گه‌لێكی تر له ‌مامۆستا و زانایانی ئیسلامی له ‌پاڵ هه‌ندێك له ‌فه‌رمانڕه‌وایاندا به‌هیچ یه‌ك له‌و جاڕنامانه ‌‌ڕازی نه‌ده‌بوون، له ‌كێشمه ‌كێشی ئه‌وه‌دا بوون كه ‌لێی ‌بقرتێنن تاكو به ‌ئیسلامی تری بكه‌ن یا ئه‌وه‌ی كه ‌خۆیان ده‌یانویست شوێنی ئه‌وانه‌ی تری پێبگیرێته‌وه‌.  چونكه ‌به‌رده‌وام ئه‌مان پرسی سه‌ربه‌ستی و مافی مرۆڤیان به‌‌ته‌عه‌ددا و ته‌حه‌ددا له ‌ئیسلام و باوه‌ڕی ئیسلامی زانیوه‌ و پێیان قه‌بووڵ نه‌كراوه‌، ئالێره‌دا بوو كه‌ خومه‌ینی ده‌یویست كه ‌جاڕنامه‌ی گه‌ردوونی مافی مرۆڤ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ده‌ستووری ده‌وڵه‌تی ئێرانی بێت،  ده‌یوت” ده‌مه‌وێت ئه‌و له ‌ڕوانگه‌ی ئیسلامییه‌وه ‌بنووسرێته‌وه ‌تاكو ده‌ستوورێكی ئیسلامیانه ‌بهێنرێته ‌كایه‌وه‌. نه‌ك ئه‌وه‌ی كه ‌له ‌لایه‌ن ڕۆشنبیرانێكه‌وه ‌كه ‌كاریگه‌ریی بێگانه‌یان له‌سه‌ره ‌و باوه‌ڕیان به ‌ئیسلام نییه‌”  هه‌مان سه‌رچاوه‌لاپه‌ڕه 83‌.   ‌

بۆ زیاتر پێداگرتن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه ‌له ‌ئایینی ئیسلامی و بزووتنه‌وه‌كه‌یدا ڕایه‌كی یه‌كگرتوو نه‌بووه ‌له‌سه‌ر سه‌ربه‌ستییه‌كانی مرۆڤ، ده‌بێت ئه‌و ڕاستییه‌‌ش ببینین كه ‌هه‌ر له‌سه‌ره‌تای ئیسلامه‌وه ‌كه‌سانی به‌توانا و ناودار هه‌بوون ‌كه ‌ئیجتیهادێكی زۆریان كردووه ‌له‌و ئایینه‌دا، له ‌هه‌ندێك بواردا زۆر ئه‌هوه‌ن تربوون له ‌خومه‌ینی و هه‌ندێك كه‌سانی تر،  كه ‌دواتر دێمه‌وه ‌سه‌ریان.  بۆ نموونه ‌هه‌ر له ‌ئێراندا له ‌سه‌ره‌تای ئه‌وه‌ی كه ‌ناوی شۆڕشی لێنرا و كه ‌به‌ڕای من ده‌بوو ناوی ڕه‌دده‌ی لێبنرێ و له‌و په‌ڕی حاڵه‌تدا ده‌توانین بڵێین  هه‌وڵێكی شۆڕشگێرانه‌ی له‌بارچوو، ئایه‌توڵڵای تا‌ڵه‌قانی بوو كه ‌له ‌پرسی ئازادی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵدا  كه‌وته ‌ڕوو به‌ڕوو بوونه‌وه‌ و دژایه‌تی ‌له‌گه‌ڵ خودی خومه‌ینی و گه‌لێكی تریاندا، سه‌رئه‌نجامه‌كه‌شی به‌دوور خستنه‌وه‌ و كاڵكردنه‌وه‌ی ناو و ناوبانگی كۆتایی هات.  تاڵه‌قانی ئیسلامی به ‌موافیقی مافه‌كانی مرۆڤ ده‌زانی، بۆ ئه‌مه‌ش ئه‌م ئیدانه‌ی سه‌ركوتكه‌ران و داپڵۆسه‌رانی  ده‌كرد، له‌كاتێكدا خومه‌ینی و ده‌سته‌و دایه‌ره‌كه‌ی ده‌یانویست ‌سنوور بۆ سه‌ربه‌ستی و ئازادییه‌كانی تاكه‌كانی مرۆڤ دانێن كه ‌له‌و هه‌وڵه ‌شۆڕشگێرانه‌ی شوباتدا گه‌رچی ‌سه‌رینه‌گرت به‌ڵام تاڕاده‌یه‌ك   به‌ده‌ستهێنرابوون.  Anne Mayer  له ‌په‌رتووكه‌كه‌یدا له ‌لاپه‌ڕه 34‌دا له‌سه‌ر تاڵه‌قانی واده‌ڵێت ” ئیسلامی به ‌كاروانێكی سه‌ربه‌ستیهێنه‌ر ده‌زانی، له ‌ڕه‌چه‌ڵه‌كدا به ‌ئایینێكی بێزیانی  ده‌زانی سه‌باره‌ت به‌به‌ستنه‌وه ‌و ته‌سككردنه‌وه‌ی سه‌ربه‌ستییه‌كانی تاك، كه ‌ئه‌مه‌ش له ‌ڕوانگه‌ی ڕه‌سمییه‌وه ‌كه ‌پاساوی ته‌سككردنه‌وه‌ی سه‌ربه‌ستییه‌كانی ده‌دا، دوور بوو.  ئه‌م ڕای وابوو كه ‌چینی ده‌سه‌ڵاتدار له ‌ئێراندا كار بۆ به‌رژه‌وندییه‌كانی خۆیان ده‌كه‌ن به ‌به‌كارهێنانی پێناسه‌ی (ئیسلام) بۆ كۆیله‌كردن و به‌كارهێنانی هه‌ژاران ……گه‌رچی تاڵه‌قانی باسی له ‌مافی مرۆڤ نه‌كردووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ده‌گه‌یاند كه ‌ئیسلام و مه‌ده‌نییه‌ت و مافه ‌ڕامیارییه‌كان هاوپه‌یمانی سروشتیی یه‌كترن“.

كه‌سێكی دی ناوداری بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامی ئێران، كه ‌ئایه‌توڵڵا مونته‌زیری بوو، كه ‌كه‌سی دووه‌م بوو، واته ‌پاش خومه‌ینی ئه‌و بوو زۆر دژ بوو به ‌ناوه‌ڕۆكی ده‌ستووری ئیسلامی ده‌وڵه‌تی ئێران سه‌باره‌ت به‌مافی مرۆڤ، هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌مه‌ش كه‌وته ‌به‌ر گوشار و ڕوو به‌ڕوو بوونه‌وه ‌له‌گه‌ڵ خودی خومه‌ینی و ئه‌وانی تریان، له ‌كۆتایی ژیانی خومه‌ینیدا، له‌‌چوارچێوه‌ی خانووه‌كه‌یدا به‌ندیان كرد. له‌ته‌ك ئه‌مه‌شدا ئه‌م هه‌ر له ‌قسه‌ی خۆی نه‌كه‌وت و له‌ساڵی 1997دا ڕه‌خنه‌ی له ‌نادیمۆكراسێتی ئێران ‌گرت، ئه‌و وێڵی ئایدۆلۆجی ئیسلامی بوو، ئه‌و ‌ده‌یگوت یاسای ئیسلامی، دادگای ئیسلامی و ده‌سگا خێرخوازییه‌كان، ده‌بێت له ‌ده‌وڵه‌ت جیابكرێنه‌وه ‌و له ‌ڕێگای هه‌ڵبژاردنه‌وه ‌دابنرێن. مونته‌زیری تا ئه‌و ساته‌شی مرد له ‌قسه ‌و ده‌ربڕینی ڕاكانی خۆی نه‌كه‌وت، ته‌نانه‌ت له ‌‌هه‌ڵبژاردنی ئه‌م دواییه‌ی ئێراندا به‌توندی ڕه‌خنه‌ی له ‌هه‌ڵبژاردنه‌كه ‌گرت و به‌نادیمۆكراسی ده‌زانی و له‌و  دیمانه‌یه‌یشیدا  كه‌بۆ كه‌ناڵی 4، كه ‌یه‌كێكه ‌له ‌كه‌ناڵه‌‌كانی ته‌له‌ڤزوێنی بریتانی، ساز درابوو، ڕای خۆی له‌سه‌ر ئه‌و پرسیه ‌دووپات كرده‌وه‌.

هه‌ڵبه‌ته ‌زۆر كه‌سانی تر بوون و هه‌ن  كه ‌له‌ناو ئیسلامدا ‌هه‌مان ڕای تاڵه‌قانی و مونته‌زیریان هه‌بووه‌.  به‌ڕای من ئه‌مانه ‌هه‌موو ئیجتیهادی خۆیان بووه ‌كه ‌له ‌ئاییندا كردوویانه‌. ئه‌مان ئیسلامیان وه‌كو ئایینێك، بیروباوه‌ڕێك بۆ خواپه‌رستی و نێوانی خۆیان و خوای خۆیان، بینیوه‌.  وه‌كو وتم ئه‌مه ‌ئیجتیهادی خۆیانه ‌له ‌ئاییندا و بیروبۆچوونی خۆیانه ‌سه‌باره‌ت به‌و ئایینه‌، ئه‌مان وا ئایین لێكده‌ده‌نه‌وه‌. به‌ڵام ده‌قه‌كانی قورئان بڕاوه‌ن، واته ‌ڕه‌ش یا سپی، قورئان ده‌توانرێت ته‌رجومه ‌بكرێت به‌ئه‌مانه‌ته‌وه ‌به‌ڵام به‌ڕای من ناتوانرێت ته‌فسیر بكرێت چونكه ‌به ‌پێی ئیسلام قورئان زاده ‌و به‌روبوومی مێشكی مرۆڤ نییه‌، بگره ‌هی خوایه‌ و خواش نه ‌ده‌نگی هه‌یه ‌و نه‌ڕه‌نگی هه‌یه ‌و نه‌جنسیشی هه‌یه‌، تۆ ناتوانیت لێكدانه‌وه ‌یا ته‌فسیر ‌بۆ نووسینێكی وا بكه‌یت كه ‌له ‌لایه‌ن مرۆڤه‌وه ‌نه‌نووسرا  بێت. هه‌روه‌ها خوا نووسینی تری نییه‌ تاكو لێی وردببیته‌وه ‌و به‌راوردی سووره‌ت به‌سوو‌ره‌ت یا دێڕ به‌دێڕی  بكه‌یت گه‌ر له ‌ده‌قێكدا شتیكی ناڕوونت به‌رچاو كه‌وێت  ئه‌وه ‌بتوانیت به‌پێی ده‌قه‌كانی تر لێكیبده‌یته‌وه‌، هه‌روه‌ها ڕه‌فتار و كردار و ئه‌تواری خوا نابینیت تاكو له‌ ڕێگای ئه‌مانه‌وه‌ حوكم به‌سه‌ر ده‌قه ‌ناڕوونه‌كاندا بده‌یت.

با ئه‌وه‌شمان له‌بیر نه‌چێت ئه‌و مافه ‌مرۆڤیانه‌ی كه ‌تاڵه‌قانی و مونته‌زیری و خه‌ڵكانی دی بانگه‌شه‌یان بۆ كردووه ‌و تاڕاده‌یه‌كیش ژیانی خۆیان بۆ كردۆته ‌قوربانی، كاتێك كه ‌باسیان لێكردووه ‌‌باسیان له ‌مافی مرۆڤی پیاو كردووه ‌نه‌ك ئافره‌ت. ده‌قه‌كانی قورئان و وته ‌و بێژه‌كانی په‌یامبه‌ریش له‌ته‌ك یارانیدا زۆر ڕوون و ئاشكران ‌سه‌باره‌ت به‌ كه‌سایه‌تی ئافره‌ت خۆی و  كێشه‌كانی.

به‌پێچه‌وانه‌ی تاڵه‌قانی و مونته‌زیری و كه‌سانی دیكه‌ی میانڕه‌وتره‌وه‌ جۆره ‌كه‌سانێكی تر هه‌بوون كه‌‌ ئه‌وه‌نده ‌به ‌قورئانه‌وه ‌په‌یوه‌ستبوون كه ‌له‌سه‌ر ئه‌لف و لام و جیمێكی جه‌نگێكیان به‌رپا كردووه‌. ئیجتیهادی ئه‌مان بۆ سه‌لماندنی ده‌قه‌كانی قورئان بووه‌ له‌ته‌ك هه‌ندێك له‌ وته ‌و بێژه‌كانی په‌یامبه‌ردا.

یه‌كێك له‌و كه‌سه ‌ناودارانه ‌ئه‌بولئه‌علای مه‌ودوودییه ‌كه ‌به‌هێچ شێوه‌یه‌ك باوه‌ڕی به ‌مافی مرۆڤ به‌تایبه‌ت مافی ئافره‌ت نه‌بووه ‌و نییه‌، گه‌ر له ‌یه‌كێك له‌ نووسینه‌كانیشیدا باسی له ‌مافی مرۆڤ كردبێت هه‌میشه ‌په‌یوه‌ستی كردۆته‌وه ‌به ‌یاسای ئیسلامییه‌وه ‌كه ‌ئه‌مه‌ش یانی بینینی ئه‌و پرسه ‌له ‌ڕوانگه‌ی شه‌ریعه‌تی ئیسلامی و ده‌قه‌كانی قورئانه‌وه‌.‌هه‌روه‌ها نه ‌تاڵه‌قانی و نه‌مونته‌زیری و نه‌ ئه‌وانه‌ی تریشیان باس له‌ سه‌ربه‌ستی خه‌ڵكانی غه‌یره‌دین ( واته‌ غه‌یری ئایینی ئیسلام) ناكه‌ن و دانیان پێدا نانێن،  هه‌ڵوێستێكی واش نیشان ناده‌ن ده‌رباره‌ی ئه‌و موسوڵمانانه‌ی ئایین و بڕوایان بۆ ئایینێكی تر ده‌گۆڕن یا ده‌چنه‌سه‌ر ئایینێكی تر، یا له ‌پرسی ئه‌وه‌ی پێی ده‌ڵێن زیناكردن، هه‌بوونی منداڵ له ‌ده‌ره‌وی چوارچێوه‌ی خێزانی ژن و مێردایه‌تی و گه‌لێك ورده‌شتی  تریش. نه ‌ئه‌مانه ‌به ‌مافی خودی مرۆڤ ده‌زانن و نه ‌قه‌بووڵیشی ده‌كه‌ن.

مه‌ودوودی كابرایه‌كی ڕامیاری فێڵباز بووه، له‌و نامیلكه‌یه‌ی كه ‌سه‌باره‌ت به ‌مافی مرۆڤ نووسیوێتی ‌خۆی له ‌قه‌ره‌ی گه‌لێك شت نه‌داوه ‌به‌تایبه‌ت پرسی خودی مافی مرۆڤ، ئه‌م وه‌كو زۆربه‌ی زۆری ڕامیارییه‌كانی تر دووڕوو و فێڵباز بووه‌، نه‌یویستووه ‌ڕووی ڕاستی خۆی ده‌رخات، یا لایه‌نه ‌خراپه‌كانی ئیسلام و قورئان ده‌رباره‌ی ئافره‌ت و مافی مرۆڤ ده‌رخات به‌ڵام له‌جێگای تردا وه‌كو نووسین و گوتار ‌و قسه ‌و لێدوانی  سه‌رپێی له‌ناو كۆمه‌ڵدا، ڕای خۆی ده‌ربڕیوه‌ و له ‌سه‌یید قوتب و سوڵتان حوسه‌ینی ته‌هبه‌ندی باشتر نه‌بووه‌.  له‌و وتاره‌ی كه‌له‌سه‌ر Purdah (ڕووپۆشی ئافره‌ت) نووسیوێتی  به‌رگری له‌ شه‌ره‌فی خێزان كردووه‌.

له‌و نامیلكه‌یه‌یشیدا كه‌ به‌بناغه‌ی “مافی مرۆڤ” لای ئه‌و ناسراوه‌، Ann Mayer  له ‌هه‌مان په‌رتووكدا له‌ لاپه‌ڕه 121 ‌دا وا سه‌رنجی لێده‌دات و  ده‌ڵێت ” ئه‌و واته ‌مه‌ودوودی ڕێزی له ‌ڕووسووری ئافره‌ت، ( كچێتی) گرتووه‌…………..ئه‌و  بۆ ڕاگرتنی خاوێنیی ئافره‌ت ( واته‌ كچێتی) تێكه‌ڵاو نه‌بوونی ئافره‌ت بووه ‌لای‌ ئه‌و، بۆ ئه‌مه‌ش  له‌ماڵ یا له ‌چوارچێوه‌ی خێزاندایه‌‌.  ئه‌مه ‌ته‌نها “مافێكه‌” كه ‌مه‌ودوودی به ‌ئافره‌تی ڕه‌وا بینیوه‌. كه ‌ئه‌مه‌ش واته ‌ڕێزگرتن له ‌ڕووسووری و كچێتی، له ‌ڕاستیدا به‌ مافی مرۆڤ حیساب ناكرێت، جگه ‌له خستنه ‌زه‌رفیانه‌وه ‌و به‌ته‌وای شاردنه‌وه‌یانه ‌له ‌به‌رچاوان، یا خستنیانه ‌ناو كه‌مپێكه‌وه ‌له ‌ده‌ره‌وه‌ی جیهان. قسه‌كانی مه‌ودوودی له ‌بنه‌ڕه‌تدا ئه‌مه ‌ده‌گه‌یه‌نێت”.

مه‌ودوودی هه‌مان هه‌ڵوێستی خراپی سه‌باره‌ت به‌غه‌یره‌دین هه‌بووه ‌هه‌ر ‌وه‌كو چۆن به‌رامبه‌ر ‌ئافره‌ت هه‌یبووه‌‌.  ئه‌و ده‌قاوده‌ق به‌ قورئان و وته ‌و بێژه‌كانی په‌یامبه‌ر كاری كردووه‌.  بۆ نموونه ‌ڕای له‌سه‌ریان وابووه ‌كه ‌غه‌یره‌دین له‌چاو ئیسلامدا  پله ‌‌‌دوون، پشتگیری له‌ دانی سه‌رانه‌ “جزیه‌‌” كردووه‌، ڕای وابووه ‌كه غه‌یره‌دینه‌كان ‌نابێت به‌شداری خزمه‌تی سه‌ربازی ‌بكه‌ن، نابێت پله ‌و پایه‌ی به‌رزیان له ‌كارگێڕییه‌كانی ده‌وڵه‌تدا پێبدرێت، باوه‌ڕی به ‌پێڕۆكردنی شه‌ریعه‌تی ئیسلامی  هه‌بووه‌ به‌رامبه‌ریان، له‌ته‌ك جودایی و جوداخوازی مامه‌ڵه‌ی ده‌وڵه‌تدا بووه ‌له‌گه‌ڵیاندا. بۆ نموونه ‌مه‌ودوودی و پارته‌كه‌ی كه‌ جه‌ماعه‌تولئیسلامی له ‌كه‌مپه‌ینی دژه ‌ئه‌حمه‌دییه‌كاندا بوون (ڕێبازی ئه‌حمه‌دی له‌ شانه‌ی، ئه‌حمه‌دییه‌وه ‌هاتووه‌، كه ‌دامه‌زرێنه‌ره‌كه‌ی میرزا غوڵام ئه‌حمه‌ده ‌كه ‌له ‌ساڵی 1907 دا له‌ هیندستان له‌دایك بووه‌).

پارته‌كه‌ی مه‌ودوودی دوژمنایه‌تی سه‌رسه‌ختی ئه‌حمه‌دییه‌كانیان كردووه‌، ئه‌وه‌ی كه ‌قورئان و ئایین به‌ ئه‌حمه‌دییه‌كانی ڕه‌وا بینیوه‌ و مامه‌ڵه‌ی كردوون، ئه‌مانیش هه‌مان شتیان پێ ڕه‌وا بینیون. سه‌رۆكشالیارانی پێشینه‌ی پاكستان، زولفه‌قار عه‌لی بۆتۆ، زۆر كه‌ڵكی له ‌بیروباوه‌ڕی مه‌ودوودی و یارمه‌تی پارته‌كه‌ی وه‌رگرت تا ئه‌وه ‌بوو له‌ساڵی 1974دا عه‌لی  بۆتۆ ده‌ستووری ده‌وڵه‌تی پاكستانی سه‌باره‌ت به‌ ئه‌حمه‌دییه‌كان، هه‌مواركرد كه ‌ئه‌حمه‌دییه‌كان موسوڵمان نین.  ‌زیائولحه‌ققیش كه له ‌ساڵی 1984دا هات، دۆستێكی نزیكی پارته‌كه‌ی مه‌ودوودی بوو ، جه‌نگێكی گه‌وره‌یان دژ‌ی ئه حمه‌دییه‌كان و غه‌یره‌دینییه‌كان به‌رپاكرد (بۆ به‌شێك له‌م زانیارییانه‌سوودم له‌ هه‌مان سه‌رچاوه ‌وه‌رگرتووه ‌لاپه‌ڕه‌ی 162 ).

سوڵتان حوسه‌ینی ته‌به‌ندی، ئه‌و وه‌كو مه‌ودوودی زۆر ڕامیاری نه‌بووه ‌و نییه‌.  ئه‌و ‌به ‌ڕاشكاوی ده‌ڵێت كه ‌ئیسلام دژایه‌تی یه‌كسانی نێوان پیاو و ژن ده‌كات،  ئه‌و ده‌ڵێت ” من قه‌ت ڕامیاریم نه‌كردووه ‌هیچیش له‌ ڕامیاری نازانم یا له ‌ناوه‌ڕۆكی یا له‌ جاڕنامه‌ی ئیسلامی گه‌ردوونیی مافی مرۆڤ كه ‌ڕه‌نگه‌ هه‌یبێت.  من ته‌نها له ‌ڕوانگه‌ی ئایینه‌وه ‌به‌تایبه‌ت له ‌په‌یوه‌ندی له‌ته‌ك دیراسه‌ی سروشتی خودا و پیرۆزی ئایینه‌وه ‌بۆ ئیسلام و كه‌ له‌ته‌ك بیروباوه‌ڕی شیعه‌دا دێته‌وه‌،  دیققه‌ت ده‌ده‌م” هه‌مان سه‌رچاوه‌لاپه‌ڕه 119‌.   ته‌به‌ندی به‌و ده‌ره‌جه‌یه ‌سووربووه ‌له‌سه‌ر  پێڕۆكردنی ئایینی ئیسلامی كاتێك كه ‌جیاوازی هه‌بووه ‌له ‌نێوانی UDHR و  UIDHR ‌ جاڕنامه‌ی ئیسلامی گه‌ردوونی مافی مرۆڤ ئه‌م پێی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داده‌گرت كه‌ده‌بێت UDHR له‌سه‌ر شێوازی ئیسلامی بنووسرێته‌وه‌.

هه‌موو ئه‌م هه‌وڵانه‌شی له‌ دژایه‌تیكردنی ئافره‌ت و كێشه‌كه‌یانا بوو، چونكه‌ ئه‌م ڕای به‌م چه‌شنه‌بوو” ژن ده‌بێت گوێڕایه‌ڵیی مێرده‌كه‌ی بكات، داوا و خواسته‌‌كانی به‌جێبهێنێت، نه‌چێته ‌ده‌ره‌وه ‌بێپرسی ئه‌و، ده‌بێت ئاگاداری ماڵ و خانوو  بێت و له‌ته‌ك كه‌ره‌سه‌كانی ناوماڵدا، ته‌نها به‌فه‌رمانی مێرده‌كه‌ی ده‌توانێت بانگهێشتنی خه‌ڵك بكات، شه‌ره‌فی خێزان بپارێزێت، پارێزگاری له‌ناو ‌و پیاوه‌تی مێرده‌كه‌ی بكات ئه‌و مێرده ‌له ‌هه‌ر شوێنێكدا بێت ئاماده‌بێت یا نائاماده نه‌بێت‌”  هه‌مان سه‌رچاوه‌لاپه‌ڕه119 ‌– 120 .

ته‌به‌ندی به‌ڕاشكاوییه‌وه ‌باس له ‌شه‌ریعه‌تی ئیسلامی ده‌كات و پێ له‌وه ‌ده‌نێت كه ‌شه‌ریعه‌تی ئیسلامی  یه‌كسانیی له ‌نێوانی موسوڵمانان و ناموسوڵماناندا قه‌بووڵ ناكات و ئه‌م سه‌رنجه‌شی زۆر به‌توندی گرتووه‌.  بۆ نموونه ‌ئه‌م سه‌باره‌ت به ‌مادده‌یه‌كی UDHR كه ‌گه‌ره‌نتی یه‌كسانیی له‌نێوانی ئایینه ‌جیاجیاكاندا، ده‌كات، ته‌به‌ندی پێی له‌سه‌ر ئه‌وه ‌داده‌گرێت ” كاتێك دێته‌‌ سه‌ر جیاوازی ئایینه‌كان و بیروباوه‌ڕ و بنه‌ماكانی، یه‌كسانی ناخوات.  ئه‌مه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی گه‌وره‌یی و باشیی، له‌ ڕاستیدا خۆی له په‌رستنی یه‌ك خودادا، ده‌بینێته‌وه‌‌ و گوێڕایه‌ڵبوونیه‌تی بۆ فه‌رمانه‌كانی ئه‌و له ‌ئاسمانه‌وه‌”  لاپه‌ڕه 154 ‌هه‌مان سه‌رچاوه‌.

هه‌موو ئه‌مانه‌ی سه‌ره‌وه‌، ڕه‌قیی قورئان و توندوتیژی سزاكانی، گیانی لێنه‌بوردن و پێكهاتن و قه‌بووڵنه‌كردنی یا پێكه‌وه ‌هه‌ڵنه‌كردنی جنسێك له‌ته‌ك جنسێكی تر، خاوه‌ن ئایینێك له‌ته‌ك بێئایینێك…هتد ‌بووه‌ته ‌به‌ربه‌ست و گیروگرفتێكی گه‌وره‌ له‌ ڕێگای جاڕنامه‌ی سه‌رانسه‌ری مافی مرۆڤدا، بۆیه ‌له ‌ساڵانی هه‌شتاكان و به‌تایبه‌ت نه‌وه‌ده‌كاندا كۆششێكی زۆر له‌ لایه‌ن خه‌ڵكانی ئیسلامی بیروباوه‌ڕی جیاوازه‌وه ‌كه ‌زیاتریش پشتیان به ‌مۆدێلی ڕۆژائاوایی به‌ستووه، ‌ویستویانه ‌و ده‌یانه‌وێت  شیرازه‌ی هه‌بوونی ستانده‌ری ئیسلام یا ئیسلامێتی، تێكبچێت،  چونكه ‌ده‌زانن یاسای ئیسلامی ده‌بێت شل بكرێت، به‌تایبه‌ت كه‌ دێته ‌سه‌ر یاسا و دادگای ئیسلامی و گه‌شه ‌سه‌ندنی ئابووری و مامه‌ڵه‌ی بازرگانی و ‌تاڕاده‌ی بیركردنه‌وه ‌له‌ بوون یا به‌ ئه‌ندامێك له ‌ڕێكخراوی بازرگانی جیهانی.  ئه‌مانه ‌هه‌موو وا پێویست ده‌كات ‌گۆڕانكارییه‌ك له ‌یاسای ئیسلامیدا بكرێت،  به‌واتایه‌كی تر ئیسلام مۆدیرنایز بكریت.  بۆ ئه‌مه‌ش چه‌ن ئایین هه‌وڵی به‌كۆمه‌ڵ له‌لایه‌ن وڵاتانی عه‌ره‌بی و وڵاتانی ئیسلامی تره‌وه له‌ژێر ناوی ده‌ستووری زانكۆی ئه‌زهه‌ر و  قاهیره ‌و شوێنانی تر دراوه‌، دواتریش  ئه‌مه وه‌كو ته‌حه‌ددایه‌كی  جاڕنامه‌ی سه‌رانسه‌ری بۆ مافه‌كانی مرۆڤ، كه‌وتۆته‌وه‌.

كۆتایی باسه‌كه‌م به‌تیشك خستنه‌سه‌ر به‌نده‌كانی ده‌ستوری ئیسلامی و بنه‌مای مافه‌كانی مرۆڤ كه‌ له ‌جاڕنامه‌ ‌جیهانییه‌كه‌دا هاتووه‌،  ده‌هێنم، كه‌ ‌ئه‌مه‌ش ‌له ‌خۆیدا به‌راورد كردنێكه ‌له ‌نێوانیاندا..

جاڕنامه‌ی گه‌ردوونی مافی مرۆڤ هه‌ندێك ماف به‌ڕه‌هایی جاڕ ده‌دات ، تا ئه‌و‌ ‌ڕاده‌یه‌ی كه ‌هیچ پاساوێك ناهێنێته‌وه ‌له ‌ڕێگه‌گرتن له‌و مافانه‌. له‌وانه ‌مافی سه‌ربه‌ستی و یه‌كسانی، ڕێزگرتنی مافی یه‌كسانی له ‌به‌رده‌م یاسادا بۆ هه‌موو كه‌سێك، یاسای یه‌كسانی ته‌واو بۆ دادگه‌رێتی بیستنی كێشه‌ له‌لایه‌ن ده‌سگای یاسایی سه‌ربه‌خۆ و بێلایه‌نه‌وه‌‌.  هه‌روه‌ها پارێزگار‌یكردن له ‌لایه‌ن یاساوه،  مافی هاوسه‌ریکردن ، هه‌بوونی مافی یه‌كسانی له ‌زه‌ماوه‌ند و ته‌ڵاقداندا، سه‌ربه‌ستی بیركردنه‌وه ‌و ڕاده‌ربڕین. هه‌روه‌ها سه‌ربه‌ستی ئایین و مافی گۆڕینی ئایینیش.  مافه‌كانی مرۆڤ له‌م ده‌ستووره‌دا هه‌موو لایه‌نێكی مرۆڤ و هه‌موو كون و قوژبنێكی کۆمه‌ڵگه‌ و كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی گرتۆته‌وه. ‌ئه‌م جاڕنامه‌یه ‌‌كه ‌له ‌ساڵی 1948 دا ڕێككه‌وتنی له‌سه‌ر كرا سه‌ره‌تایه‌ك بوو بۆ مافی مرۆڤ و دواتریش بره‌وی زیاتری پێدرا و فراوانتر بوو، ئه‌وه ‌بوو له ‌ساڵی 1966دا مافه‌كانی ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی و كولتووریشی گرته‌وه‌ و ‌له ‌ساڵی 1976 دا له‌لایه‌ن نه‌ته‌وه ‌یه‌كگرتووه‌كانه‌وه ‌په‌سه‌ندكرا. بۆ نموونه ‌له‌ یه‌كسانیبوون یا یه‌كسانێتی له‌ ڕووی پاراستن و پارێزگاری لێكردنه‌وه ‌له‌ خاڵی 7 ی ئه‌م ده‌ستووره‌دا وا هاتووه‌” هه‌مووان له‌به‌رده‌م یاسادا یه‌كسانن هه‌مووانیش به‌بێ جیاوازی به‌یه‌كسانی مافی پاراستن و پارێزگاری لێكردنیان به‌پێی یاسا دژی مامه‌ڵه ‌جیایی هه‌یه ‌یا دژی پێڕۆنه‌كردنی ئه‌م جاڕنامه‌یه‌یه ‌له ‌هاندانی هه‌ر ‌جیاوازییه‌كدا.” لاپه‌ڕه 104 ‌هه‌مان سه‌رچاوه‌. ئه‌و جیاوازییه‌ی كه ‌له‌وه‌ی سه‌ره‌وه‌دا هاتووه ‌به‌ته‌واوی له‌خاڵی 2 دا ڕوونكراوه‌ته‌وه ‌”مه‌به‌ست له ‌جیاوازییه‌كان كه ‌له‌سه‌ر بنه‌مای جنس، ئایین و مه‌زهه‌ب،  ڕه‌نگ و پێست،  زمان ، ڕاوبۆچوونی ڕامیاری، نه‌ته‌وه‌ یا به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ك له‌ كوێوه ‌هاتوون، موڵك و خانووبه‌ره ‌و هتد”  هه‌مان لاپه‌ڕه‌.  له ‌خاڵی 4.1 دا  داوا ده‌كات ” هه‌موو ده‌وڵه‌تان پێوانه‌یه‌كی یا بڕیارێكی كاریگه‌رانه‌یان هه‌بێت  تاكو مامه‌ڵه‌کردنی جیا ڕاگرن و نه‌یهێڵن كه ‌پابه‌نده ‌به ‌بناغه‌ی ئایینی و مه‌زهه‌ب ” هه‌مان سه‌رچاوه‌لاپه‌ڕه‌ی 150.  هه‌روه‌ها مادده‌ی 18 ده‌ڵێت ” هه‌موو كه‌س مافی سه‌ربه‌ستی بیركردنه‌وه‌ی هه‌یه‌، مافی هۆشمه‌ندی و ئایین، ئه‌م مافه‌ ‌مافی سه‌ربه‌ستی ئه‌وه‌ش ده‌گرێته‌وه ‌كه ‌ئایین و بیرو باوه‌ڕه‌كه‌ی بگۆڕێت، ئه‌م سه‌ربه‌ستییه ‌ئه‌وه‌ش ده‌گرێته‌وه ‌ئیدی به ‌ته‌نها یا له‌ته‌ك كۆمه‌ڵگه‌یه‌كه‌دا و له‌ته‌ك خه‌ڵكانی  تردا به ‌نهێنی یا به‌ئاشكرا پراكتیزه‌ی ئایینه‌كه‌ی بكات له ‌نوێژكردن و به‌جێهێنانی ئه‌ركه‌كانی تری ئایینه‌كه‌ی”  لاپه‌ڕه 168 -169 ‌هه‌مان سه‌رچاوه‌.

ئه‌مه‌ی سه‌ره‌وه ‌كورته‌یه‌كی گه‌لێك كورت بوو كه ‌ته‌نها له ‌چه‌ند خاڵێكی مافی مرۆڤدا هاتووه‌. ئێستاش با ته‌ماشایه‌كی مافه‌كانی مرۆڤ له ‌ڕوانگه‌ی جاڕنامه‌و ده‌ستووره‌كانی ئیسلامییه‌وه ‌بكه‌ین.

له ‌جاڕنامه‌ی قاهیره‌دا له ‌خاڵی 24 دا ده‌ڵێت ” هه‌موو مافه‌كان و سه‌ربه‌ستییه‌كان كه ‌له‌م جاڕنامه‌یه‌دا كۆبوونه‌ته‌وه ‌ملكه‌چی یاسای ئیسلامین له‌خاڵی 25 دا پێ له‌سه‌ر ئه‌وه ‌داده‌گرێت” شه‌ریعه‌تی ئیسلامی تاكه ‌سه‌رچاوه‌یه‌كه ‌وه‌كو ته‌فسیرێك بۆ لێكدانه‌وه‌ یا ڕوونكردنه‌وه‌ی هه‌ر یه‌كێك له ‌خاڵه‌كانی ناو ئه‌م جاڕنامه‌یه‌”  لاپه‌ڕه 93 ‌هه‌مان سه‌رچاوه‌.

به‌شداربووانی ئه‌و جاڕنامه‌یه ‌‌سوورن له‌سه‌ر داڕشتنی ده‌ستووره‌كه ‌كه ‌به‌پێی یاسای ئیسلامی بێت، بۆ سه‌لماندنی قسه‌كه‌م   تكایه ‌بڕوانه ‌به‌نده‌كانی 22، a 22، b 22 له‌وه‌ش زیاتر خاڵی c 22 كه ‌ده‌ڵێت” ئه‌و زانیارییانه‌ی كه ‌له ‌جاڕنامه‌كه‌دا هاتوون ‌نابێت به‌كارببرێن یا به‌خراپی به‌كار بهێنرێن تاكو پیرۆزی و كه‌رامه‌تی په‌یامبه‌ر بڕووشێنێت، مۆراڵ و به‌های به‌كه‌م بگرێت یا لێكیهه‌ڵوه‌شێنێته‌وه‌،  یا ئه‌زیه‌تی کۆمه‌ڵگه‌كه‌ بدات و بۆگه‌نی بكات و بڕوای له‌ق بكات” هه‌مان لاپه‌ڕه‌و هه‌مان سه‌رچاوه‌.

له‌خاڵی 10 شدا یه‌كسانیی مامه‌ڵه‌كردنی ئایینی كه‌مایه‌تییه‌كان ده‌سته‌به‌ر ناكات، مامه‌ڵه ‌جودایی ناموسوڵمانان یاساخ ناكات، ئه‌م بڕگه‌یه‌ ئاماژه ‌به ‌قورئان ده‌كات ئه‌وه ‌پراكتیزه ‌ده‌كات له‌ مامه‌ڵه‌كردنی كه‌مایه‌تییه ‌ناموسوڵمانه‌كاندا.  لاپه‌ره‌ی 156 .

له ‌ده‌ستووری ئێرانیشدا له‌خاڵی 19دا له ‌باسی مافه‌كانی خه‌ڵكدا ده‌ڵێت” هه‌موو خه‌ڵكانی ئێران هه‌ر گرووپێكی كه‌مایه‌تی بن، یا تیره ‌و تایه‌فه‌یه ‌بن له ‌یه‌كسانی مافه‌كاندا سوودمه‌ند ده‌بن، هه‌رچییه‌ك ڕه‌نگ و پێستیان بێت، به‌هه‌ر زمانێك بدوێن، یا له‌و چه‌شنه‌ هیچ ئیمتیازێكی تایبه‌تیان نابێت”  لاپه‌ڕه210 ‌هه‌مان په‌رتووك،  به‌ڵام به‌ئاشكرا له‌م خاڵه‌دا ده‌بینیت كه ‌هیچ باس له‌مافی ژنان ناكات، باس له‌مافی مرۆڤه‌كان ناكات له‌كار و ده‌ستكه‌وتندا، پله‌و پایه‌یان له‌ كارگێڕییه‌كانی ده‌وڵه‌تدا، له ‌كارگێڕییه‌كانی تری ناو کۆمه‌ڵگه‌دا، به ‌دیاریكراوی باس له‌ خه‌ڵكانی یا ئافره‌تانی ناموسوڵمان ناكات ، كه ‌چۆن نابێت جیاوازییان له‌ته‌كدا بكرێت، ئایا ‌ده‌توانن له‌سه‌ر ئایینی خۆیان بمێنننه‌وه ‌گه‌ر شوویان به ‌كابرایه‌كی موسوڵمان كرد.  به‌ڵام له‌خاڵی 20دا ده‌ڵێت ” هه‌موو هاووڵاتیانی ئه‌م وڵاته‌ (ئێران) پیاو و ژن هه‌ردووكیان، هه‌ردوو لایان سوود له ‌پارێزگاریی یاسایانه‌یان  ده‌بینن چ ڕامیاری، ئابووری، كۆمه‌ڵایه‌تی یا مافی كولتووری، كه ‌ده‌بێت بگونجێ ت له‌ته‌ك بنه‌ماكانی ئیسلامدا” هه‌مان لاپه‌ڕه‌.

هه‌روه‌ها له‌ده‌ستووری زانكۆی ئه‌زهه‌ریشدا، له‌ خاڵی 12 و 13 دا بانگه‌شه‌ی ده‌رخكردنی قورئان له ‌قوتابخانه‌كاندا هاوشانی خوێندن و فێركردنی نه‌رێت و خووه‌كانی په‌یامبه‌ر ده‌كات.  له ‌خاڵی 11 دا جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه ‌ده‌كاته‌وه، ‌ئامۆژگار‌ی ئایینی و ئاییندارییان ده‌بێت به‌شێكی سه‌ره‌كی به‌رنامه‌ی خوێندن و په‌روه‌رده‌و فێركردن بێت.  لاپه‌ڕه 62‌.

له‌ خاڵی 12 دا داوا له‌ حكوومه‌ت ده‌كات كه ‌دیراسه‌ی ئه‌ر‌كه ‌ئایینییه‌كان بكرێت به‌ڵام باس له‌وه ‌ناكات كه ‌موسوڵمانان ده‌بێت  سه‌باره‌ت به‌سه‌ربه‌ستی و ئازادی فێر بكرێن.

له‌ ده‌‌ستووری نووسراوی ئه‌زهه‌ردا مافه‌كان له ‌ڕوانگه‌ی ئیسلامه‌وه ‌گردبۆنه‌ته‌وه‌، بۆ نموونه‌ خاڵی 29  مافی ئایین و سه‌به‌ستی بیروباوه‌ڕ و سه‌ربه‌ستی كار، سه‌ربه‌ستی ڕاده‌ربڕین، سه‌ربه‌ستی دروستكردن و په‌یوه‌ندیكردن به‌كۆمه‌ڵه‌‌و سه‌ندیكاوه‌، سه‌ربه‌ستی كه‌سه‌كی، سه‌ربه‌ستی سه‌فه‌ركردن، سه‌ربه‌ستی گرتنی كۆڕ و خڕبوونه‌وه‌، ده‌سته‌به‌ر ده‌كات، به‌ڵام هه‌موو ئه‌مانه ‌به‌پێی سنووری شه‌ریعه‌ت. خاڵی 37  مافی كار كردن و بژێو په‌یداكردن به‌پێی ئه‌حكامی شه‌ریعه‌تی ئیسلامی ده‌سته‌به‌ر ده‌كات.  خاڵی 43 پێ له‌سه‌ر ئه‌وه ‌داده‌گرێت مافه‌كان به‌پێی بنه‌ماكانی شه‌ریعه‌ت سوودیان لێ وه‌رده‌گیرێت‌.  لاپه‌ڕه 92 ‌هه‌مان سه‌رچاوه‌.

ئه‌مه ‌جگه ‌له‌وه‌شی كه ‌مامۆستا و زاناكانی ئیسلام ئیجتیهادی خۆیان له‌مه‌شدا كردووه ‌بۆ نموونه ‌سنووری سه‌ربه‌ستی لای ته‌به‌ندی داده‌خرێت كاتێك كه ‌تاكه‌كانی کۆمه‌ڵگه‌ موماره‌سه‌ی مافه‌كانی خۆیانیان كرد له ‌هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه ‌له شه‌ریعه‌تی ئیسلام و ئایین و ‌ده‌وڵه‌ت،  واته ‌كاتێك كه ‌مافی مرۆڤ هه‌ڕه‌شه‌ی له‌ ئاسایشی کۆمه‌ڵگه‌ و ده‌وڵه‌ت بۆ به‌ده‌ستهێنانی  ئه‌وه‌كرد ، ئیدی ئه‌وه ‌سنووری یا هێڵی سووری به‌زاندووه ‌و ده‌بێت بوه‌ستێنرێت.

له ‌ئێرانیشدا، هه‌ڵوێستی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی و شه‌ریعه‌تی ئیسلامی له‌ سنووری قورئان لاینه‌داوه‌، ئه‌وه ‌بوو كه‌وتنه ‌داپڵۆسینی به‌هاییه‌كان (به‌هایی له‌چه‌رخی نۆزده‌دا له ‌لایه‌ن به‌هائوڵڵاوه ‌كه ‌له‌ ساڵی 1863 دا خۆی به‌ په‌یامبه‌ری خودا ڕا‌گه‌یاند، هاتووه‌. به‌هاییه‌كان پێ له‌سه‌ر یه‌كسانیی پیاو و ژن داده‌گرن له‌ته‌ك برا موسوڵمانه‌كاندا، هه‌روه‌ها پشتگریی حكوومه‌تی جیهانی ئیسلامی و ئاشتی جیهان ده‌كه‌ن).

 Ann Mayer  هه‌ر له‌و په‌رتووكه‌یدا له ‌لاپه‌ڕه 159 ‌ده‌ڵێت ” له ‌مانگی نۆڤه‌مبه‌ری 2005دا ئایه‌توڵڵا ئه‌حمه‌د جانانی كه ‌كه‌سێكی نزیكی ئایه‌توڵڵا عه‌لی خامه‌نه‌ییه ‌له ‌گوته‌یه‌كیدا وتی، ناموسوڵمانان مرۆڤ نین به‌ڵكو ئاژه‌ڵن به‌‌سه‌ر زه‌ویدا دێن و ده‌چن و سه‌رقاڵی گه‌نده‌ڵین“.  (ئه‌مه‌ش  ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت كه ‌دوژمنایه‌تیكردنی ناموسوڵمانان پاش ئه‌م هه‌موو ساڵانه نه‌‌سڕاوه‌ته‌وه‌).

له 12 -08 2003 ‌دا كه ‌په‌رله‌مانی ئێرانی ده‌نگی له‌سه‌ر پێكهاتنی ژنان دا،  ئه‌م پێشنیازه ‌به‌بیانووی دژایه‌تیكردنی یاسای ئیسلامی و ده‌ستوری ده‌وڵه‌تی ئیسلامی ئێرانی له‌لایه‌ن كۆمیته‌ی چاودێرییه‌وه ‌قه‌بووڵ نه‌كرا.

هه‌ر لێره‌دا جێگای خۆیه‌تی كه ‌سه‌ر‌گوزه‌شته‌ی وه‌فدێكی ئێرانی كه‌ له 21 -08 -86 ‌دا كه ‌دیداری ده‌وڵه‌تی زیمبابۆیان كردبوو بخه‌مه‌وه ‌یادی خوێنه‌ر.  له‌م سه‌فه‌ره‌دا به‌ته‌واوی هه‌ڵوێستی ده‌وڵه‌تی ئێرانی و  كه‌ڵه ‌سه‌ركرده ‌ئایینییه‌كانیان له‌سه‌ر ئافره‌ت زۆر به‌ڕوونی ده‌رده‌كه‌وێت.  ئه‌وه ‌ده‌ركه‌وت كه ‌ئیسلام چه‌ند ڕێز له‌ ئافره‌ت و توانای ئافره‌ت ده‌گرێت و چۆنیان ده‌بینێت. سه‌رۆك كۆماری ئه‌وكاته‌ی ده‌وڵه‌تی ئێران، عه‌لی خامه‌نه‌یی، كه ‌سه‌رۆكی وه‌فده‌كه‌ی ئێران بوو، داوایان كرد ژنانی شالیار و پایه ‌بڵندكانی زیمبابۆی كه ‌به‌شێك بوون له ‌وه‌فده‌كه‌ی زیمبابۆی،  له‌سه‌ر مێزێك دانیشن بڕێك دوور بێت له ‌مێزه‌سه‌ره‌كییه‌كه‌ی سه‌رۆكانی وه‌فده‌كه‌وه‌. به‌ڵام سه‌ر‌كرده‌كانی زیمبابۆی داواكانی ئه‌وانیان ڕه‌فز كرد، پێیان وتن كه‌ ژنان یه‌كسانن به‌پیاوان و هه‌مان مافی پیاویان هه‌یه‌.  زیمبابۆییه‌كان ده‌یانزانی ترانجاندنی وه‌فدی ‌ژنان له‌سه‌ر مێزێكی تر و دوورخستنه‌وه‌یان،  نه‌ك هه‌ر جیاكردنه‌وه‌ و هه‌ڵاواردنی ژنانه‌، به‌ڵكو ئه‌مه ‌به‌كرده‌وه ‌داگرتنی كه‌سایه‌تی ئافره‌ته ‌و ناساندنیانه ‌به‌پله ‌دوو و به‌كه‌م سه‌یر كردنیانه‌‌. له ‌ڕوانگه‌ی ئایه‌توڵڵاكان و ده‌سته ‌و دایه‌ره‌كه‌یانه‌وه ‌‌ژنان ئه‌و نرخ و به‌هایه‌یان نییه ‌كه ‌له‌سه‌ر مێزێكی سه‌ره‌كی یا له‌ هه‌مان مه‌جلیسی پیاوانی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات دانیشن. ئه‌م زانیارییه‌م له ‌هه‌مان په‌رتووك ده‌ر‌هێناوه‌.

ئه‌مانه‌ی كه ‌له‌سه‌ره‌‌وه ‌باسم كردن چه‌ند  به‌ڵگه‌یه‌ك بوون  سه‌باره‌ت به‌و ڕایه‌ی كه پێشتر ‌له‌م نووسینه‌دا ‌ده‌رمبڕی كه ‌وتم ڕایه‌كی یه‌كگرتوو نه‌‌بووه‌ و ‌نییه ‌له ‌ڕوانگه‌ی ئیسلامییه‌وه ‌بۆ سه‌ربه‌ستییه‌كان و ئازادییه‌كانی مافی مرۆڤ. دواتریش له ‌باسكردنی ڕا و بۆچونی هه‌ندێك كه‌سانی ناوداری ئایینی ئیسلامی و بزووتنه‌وه‌كه‌ی و ئه‌و نووسینانه‌ی كه ‌له ‌زانكۆی ئه‌زهه‌ر و قاهیره ‌و شوێنی تر نوسراوه‌ و به‌راوردی به ‌جاڕنامه‌ی گه‌ردوونیی بۆ مافه‌كانی مرۆڤ، ڕۆشنایی زیاتری بخه‌مه‌سه‌ر.

بۆ نوسینی ئه‌م باسه‌كه‌ڵكم له‌م سه‌رچاوانه‌ی خواره‌وه‌وه‌ر گرتوه‌:

1- چه‌ند ژماره‌یه‌كی ڕۆژنامه‌ی گاردیانی به‌ریتانی .

سه‌رچاوه‌كوردیه‌کان:

1- عه‌لمانیه‌ت و ئاین. نووسینی د. محه‌مه‌د ئاركۆن. وه‌رگێڕانی بۆ كوردی نه‌وزاد ئه‌حمه‌د ئه‌سوه‌د.

2- به‌راوردێك له‌نێوانی قورئان و زانستدا.  نوسینی ته‌ها وه‌هاب.

سه‌رچاوه‌ئینگلیزیه‌كان:

 

1-The Islamist , by Ed Husain

2- Th God Delusion, by Richard Dawkins.

3- Why I am not a Muslim, by Ibn Warraq.

4- Descent Into Chaos, by Ahmed Rashid

5- Islam and Human Rights , Fourth Edit, by Ann Elizabeth Myer

About author View all posts

Zaher Baher

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *