ئایا‌ ئیسلام له‌ته‌ك سه‌ربه‌ستی ودێمۆكراسیدا دێته‌وه‌؟

ئایا‌ ئیسلام له‌ته‌ك سه‌ربه‌ستی ودێمۆكراسیدا دێته‌وه‌؟

زاهیر باهیر

له‌نده‌ن شوباتی 2010

به‌شی یه‌که‌م

هه‌ڵبه‌ته‌ له‌سه‌ر پرسی ئیسلام، وه‌كو بزووتنه‌وه‌ و وه‌كو ئایین، یا ته‌نانه‌ت له‌سه‌ر خودی قورئان و قسه‌كانی په‌یامبه‌ریش، ئه‌‌وه‌نده ‌نووسراوه ‌له‌ ژمار‌دن نایێت، بۆیه ‌من له‌م نووسینه‌مدا ده‌مه‌وێت خۆم له‌وه‌ لابده‌م و زیاتر ته‌ركیز  له‌سه‌ر تایتڵی یا سه‌رباسی بابه‌ته‌كه‌م بكه‌م.  بۆ ئه‌وه‌ی  باسه‌كه‌ مافی خۆی بدرێتێ و تێروته‌سه‌ل بێت ده‌بێت په‌نجه ‌گه‌ر به‌كورتیش بێت، بۆ چه‌ند لایه‌نێكی دی ڕاكێشـم، له‌وانه‌ ئایین به‌گشتی؟ پرسی تیرۆر و جه‌نگی” دژه‌تیرۆر” و دیارده‌ی فره‌كه‌ڵچه‌ری له‌ وڵاتانی ئه‌وروپا و به‌تایبه‌ت بریتانیا و هه‌ندێ ورده باسی تریش،  دواتر به‌یه‌كه‌وه ‌گرێیان بده‌مه‌وه، ‌تاكو خوێنه‌ر ئه‌و كاته ‌بۆ خۆی بڕیار بدات كه ‌ئیسلام ‌له‌گه‌ڵ سه‌ربه‌ستی ودێمۆكراسیدا یه‌كده‌گرێته‌وه‌ و ته‌بایه ‌یا پێچه‌وانه‌ و ناكۆكه‌ پێیان.

وه‌ك هه‌مووان ده‌زانن، موسڵمان وه‌كو دانیشتووانی سه‌ر ئه‌م زه‌وییه،‌ گه‌ر هه‌ر به پێی ناسناماكانیشیان بێت، ژماره‌یان له‌سه‌ر و ملیاردێكه‌وه‌یه‌‌.  پێڕه‌وانی ئه‌م ئایینه ‌گه‌رچی به‌شێكیان به‌ڕاستیشیان نه‌بێت، ژماره‌یان ‌شه‌شیه‌كی دانیشتووانی ئه‌م دنیایه ‌پێكده‌هێنێت، به‌ڵام وه‌كو ئایینێكی زیندوو وه‌كو ئایینێكی گێچه‌ڵاوی و گیروگرفتدار، كاریگه‌رییه‌كی گه‌لێك گه‌وره‌ی  له‌سه‌ر سه‌رجه‌می ‌دانیشتووانی ئه‌م سه‌رزه‌مینه ‌هه‌یه ‌و  له‌ ژیانی ئه‌مڕۆیاندا بووه‌ته ‌كێشه‌یه‌كی گه‌وره‌، ئه‌مه ‌له‌كاتێكدا كه‌‌ زیاتر له 1600 ‌ساڵ به‌سه‌ر سه‌رهه‌ڵدانیدا تێپه‌ڕیوه‌. هه‌ڵبه‌ته ‌ئه‌مه‌ش هۆ و فاكته‌ری خۆی هه‌یه، ‌كه ‌من لێره‌دا ته‌نها په‌نجه ‌بۆ هه‌ندێكیان ڕاده‌كێشـم، له‌وانه‌:

1.  زیندووكردنه‌وه‌ی ئایین، كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه ‌بۆ سه‌ره‌تای چه‌رخی نۆزده ‌و گرێدانه‌وه‌ی به‌ڕامیارییه‌وه،  ‌تا وه‌ك پرسێكی ڕامیاری ببێته ‌بزووتنه‌وه‌یه‌كی ڕامیاری بۆ ئامانجێكی ڕامیاری به‌گرتنه‌به‌ری هه‌موو ڕێگایه‌ك به ‌ڕێنماییكردن و په‌نابردنه‌به‌ر  تێكسته ‌كۆنه‌كانی ناو قورئان و قسه‌كانی په‌یامبه‌ر و لێکدانه‌وه‌یان له‌لایه‌ن كه‌سانی‌ به‌ناوبانگ و  مامۆستا و زانایانی ئیسلامه‌وه‌.

2.  دۆڕان و تێكشكانی بزووتنه‌وه ‌و کۆمه‌ڵگه‌ی به‌ناو سۆشیالیستی و كۆمونیستی و لیبراڵ و پرسی هه‌ڵبژاردن و په‌رله‌مانتاری وه‌كو ڕووكه‌شه ‌‌ڕامیارییه‌كه‌ی، بازاڕی ئازادیش وه‌كو كاكڵه ‌ئابوورییه‌كه‌ی له‌پاڵ چه‌مكه فه‌لسه‌فییه‌كه‌یدا.

3. به‌كارهێنانی ئایین و پشتبه‌ستن به‌تێكسته‌كانی قورئان و قسه‌كانی په‌یامبه‌ر و یاسا و شه‌ریعه‌تی ئیسلامی له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانی وڵاتانی ئیسلامییه‌وه ‌بۆ‌ به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی خۆیان و درێژه‌دان به‌فه‌رمانڕه‌واییان. خۆ له‌ خۆڕا ناپۆلیۆن نه‌یوتووه‌” ئایین باشترین شتێكه‌ بۆ ده‌مكوتكردنی خه‌ڵك و بێده‌نگكردنیان“. سێنكا(Senca)ش ده‌ڵێت “ئایین له‌لایه‌ن ڕه‌شه‌خه‌ڵكه‌كه‌وه ‌به‌شتێكی ڕاست و دروست وه‌رده‌گیرێت، له‌لایه‌ن خه‌ڵكی عاقڵ و ئاگاوه‌ به‌ساخته‌كردن وه‌رده‌گیرێت، له‌لایه‌ن فه‌رمانه‌ڕواشه‌وه‌ به‌سوودبه‌خش“The God Delusion, By Richard Dawkins , page 276 . ده‌سه‌ڵاتداران ده‌زانن كه‌ ئایین، باوه‌ڕبوون به‌خودا چه‌ندێك له‌ به‌رژه‌وه‌ندییان ده‌شكێته‌وه‌.  كه‌واته‌ جه‌نڕاڵ (په‌رێز موشه‌ڕه‌ف)ی سه‌رۆكی پاكستان  دوای ده‌سه‌ڵات گرتنه‌ده‌ست به‌ماوه‌یه‌ك له‌ساڵی 2000 دا به‌گاڵته‌ له‌سه‌ر ته‌له‌فزیۆن ڕاینه‌گه‌یاند، که‌ وتی “من خوا هه‌ڵیبژاردووم كه‌ سه‌ركردایه‌تی میلله‌ت ( ئومه‌) بكه‌م هه‌ر ئه‌ویش ده‌مپارێزێت“. لا‌په‌ڕه 51 ‌Descent  into Chaos, له‌نوسینی ئه‌حمه‌د ڕه‌شید.

4. ڕامیاری وڵاتانی ئه‌وروپی به‌تایبه‌ت بریتانیا و ئه‌مه‌ریكا چ له ‌ڕابوردوو چ له‌ ئێستاشیاندا له‌ پرسی پشتیوانیكردن و هاندانی ئایین و بزووتنه‌وه‌كه‌یدا به‌تایبه‌ت له‌ئه‌فگانستان له ‌هه‌شتاكانی سه‌ده‌ی پێشوودا له‌دژی سۆڤیه‌تی جاران، ئه‌مه ‌له‌پاڵ پشتگرییکردنی كۆنه‌په‌رستترین ڕژێم له‌جیهاندا، یا كۆمه‌ككردنی نادیمۆكراتترین و دیكتاتۆرترین و سه‌ركوتگه‌رترین ڕژێـم چ له‌ڕابوردوو چ له‌ئێستادا، ئه‌مه‌ جگه ‌له ‌جه‌نگه ‌گه‌وره‌كانی ئه‌م دواییه‌یان، كه‌دژی ئه‌فگانستان و عیراق به‌رپایان كردن.  كه‌ ئه‌م ڕامیارییه‌ش به ‌به‌هێزكردنی كارگێڕی ئه‌م دواییه‌ی ئه‌مه‌ریكی و ئیسلامه ‌توندڕه‌وه‌كان كۆتاییهات، چونكه ‌یه‌ك ئه‌ویتری به‌هێزتر ده‌كرد.

5. ڕامیاریی ناوخۆی وڵاتانی ئه‌وروپی به‌تایبه‌ت بریتانیا و سوید له ‌مامه‌ڵه‌كردنی كه‌مینه ‌نه‌ته‌وه‌‌كاندا له ‌هه‌مووشیان زیاتر ئایینی ئیسلام و موسڵمانانی ئه‌م وڵاتانه‌، له‌ژێر ناوی بره‌ودان به‌ڕامیاریی فره‌كه‌ڵچه‌ری و ڕه‌خساندنی هه‌لومه‌رج بۆیان.

6. جیانه‌‌بوونه‌وه‌ی ته‌واوی ئایین و ده‌و‌ڵه‌ت له‌ بریتانیا و ئه‌مریكا، ئه‌مه‌ش وایكردووه ‌كه ‌پیاوانی ئایینی و ڕیكخراو و ئاراسته‌ی ئایینی به‌هێزتر بكات، تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی كه‌ ده‌ست له ‌پڕۆگرامی خوێندن و په‌روه‌رده وه‌رده‌ن و  هه‌ر كه‌سێك له‌ داموده‌زگه‌ جیاجیاكانی میدیادا، كه ‌له‌ به‌رامبه‌ر ئاییندا، به‌تایبه‌ت ئایینی ئیسلام، ‌ده‌م بكاته‌وه، ده‌مكوتی ده‌كه‌ن‌.  من دواتر دێمه‌وه ‌سه‌ر ئه‌م پرسه‌ و ڕۆشنایی زیاتری ده‌خه‌مه‌سه‌ر.

7. هه‌ڵوێستی گه‌لێك له ‌ڕۆشنبیرانی ناوداری جیهانی به‌تایبه‌ت له ‌ئه‌وروپا، سه‌باره‌ت به‌ ئایینی ئیسلام و پۆزشهێنانه‌وه ‌بۆ خودی ئایینی ئیسلام و ده‌وڵه‌ت و مه‌لا و زانا ئیسلامییه‌كان، كه‌ گوایه ‌ئایینی ئیسلام ئایینێكی مرۆیانه‌یه ‌و ئاشتیخوازه‌ وله‌ته‌ك پشتگریكردنی مافه‌كانی مرۆڤدا دێته‌وه‌. بۆیه ‌ئه‌و کارانه‌ی كه ‌ده‌كرێن به ‌ناوی ئایینه‌وه‌‌، ئیسلامه ‌توندڕه‌وه‌كانن.  دیسانه‌وه ‌دواتر دێمه‌وه ‌سه‌ر ئه‌م پرسه‌ش.

هه‌ڵبه‌ته‌ گه‌لێك هۆی تریش هه‌ن ‌بۆ  زیندوبوونه‌وه‌ی ئایینی ئیسلام و بزووتنه‌وه‌كه‌ی، به‌ڵام له‌ هه‌موویان گرنگتر، كه‌ شانبه‌شانی ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌ ده‌ڕوات، بوونی ئه‌و زه‌مینه‌یه‌یه ‌كه ‌له‌سایه‌ی سیسته‌می عه‌لمانی سه‌رمایه‌داریدا خولقاوه‌ و ‌بووه‌ته ‌هۆی ڕوودانی برسێتی و  هه‌ژارییه‌كی زۆر تا  ئه‌و ڕاده‌یه‌ی كه‌ زیاتر له‌یه‌ك ملیارد له‌ خه‌ڵكی ئه‌م سه‌رزه‌مینه ‌داهاتی ڕۆژانه‌یان له‌ تاكه ‌دۆلارێك كه‌متره‌، هه‌روه‌ها نه‌بوونی دادپه‌روه‌ریی كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌مه ‌له ‌پاڵ شه‌ڕ و هه‌ڵكه‌ندنیان له‌شوێنی خۆیان و گرانبوونی پێداویستییه‌كانی ژیان.  من لێره‌دا لا‌ی خۆمه‌وه ‌هه‌ر ئه‌مانه ‌به ‌سه‌ره‌كی ده‌زانم، گه‌رچی ڕه‌نگه ‌هۆ و هۆكاری تریش هه‌بن.

ئه‌وه‌ی كه ‌لێره‌دا گرنگه ‌له ‌سه‌ره‌تای ئه‌م  نووسینه‌مدا باسی لێبكه‌م ئه‌وه‌یه ‌ئایا ده‌توانرێت له‌ ئایینی ئیسلامدا ڕیفۆرم بكرێت؟ یا به‌واتایه‌كی سه‌رده‌مییانه ‌ئه‌م ئایینه‌ ده‌توانێت مۆدیرن بكرێت، تاكو له‌ته‌ك كه‌ڵچه‌ر و ئاره‌زوو و خواست و پێداویستییه‌كانی مرۆڤی سه‌رده‌مدا بگونجێنرێت، له‌ته‌ك سه‌ربه‌ستی تاكه‌كانی ناو کۆمه‌ڵگه‌دا بڕوات، به‌تایبه‌ت ئایا ده‌توانرێت له ‌ڕوانگه‌ی ئیسلام و ئیسلامییانه‌وه‌‌ سه‌باره‌ت به ‌ئافره‌ت و پرسكه‌یان یا خه‌ڵكانی نائیسلام (پێڕه‌وانی ئایینه‌کانی تر) و بێدینان گۆڕانكاری بكرێت،  تاكو كه‌سانی ئایینداریش بتوانن له‌ته‌ك بێدیناندا به‌ئاشتی و بێ توندوتیژی هه‌ڵبكه‌ن و پێكه‌وه ژیان ‌به‌رنه‌سه‌ر؟

ئێستا پرسی پاككردنه‌وه‌ی پێشینه‌ی ئیسلام، ڕزگاركردنی له‌داوی توندڕه‌وه‌ ‌تیرۆریسته‌كان و كێشانی هێڵێكی جیا له‌نێوان ڕه‌فتاری ئه‌وان و سه‌رجه‌می كۆمه‌ڵگه ‌موسڵمانانه‌كاندا بووه‌ته ‌كێشه‌یه‌كی هه‌نووكه‌یی به‌تایبه‌ت له ‌ئه‌وروپاد،ا تاكو ئیسلام و ئایینه‌كه‌ی به‌ڕووسووری بمێنێته‌وه و بتوانێت جێگای خۆی له‌ناو ئه‌م کۆمه‌ڵگه‌یانه‌دا، بكاته‌وه‌‌، كه‌ ڕه‌نگه ‌ئه‌مه‌ش زیاتر له‌ژێر فشاری حكوومه‌ته ‌ئه‌وروپاییه‌كاندا بێت.  ئه‌مه‌ بێ له‌وه‌ی كه‌ هێڵێكی مۆدیرینیش له‌ناو موسڵماناندا دروستبووه ‌كه‌ هه‌ندێ كه‌سی ناودار و ڕۆشنبیری ئیسلامی ڕابه‌رایه‌تی ده‌كه‌ن، له‌وانه‌: تاریق ڕه‌مه‌زان كوڕه‌زای حه‌سه‌ن به‌ننای دامه‌زرێنه‌ری ئیخوانولموسلیمین ، سوبحی مه‌حمه‌سانی كه ‌كابرایه‌كی لوبنانییه‌، عید حوسه‌ین Ed Husain  كه‌ له ‌بریتانیا داده‌نیشێت و 5 ساڵی  هه‌ڕه‌تی گه‌نجێتی خۆی له‌ناو ڕێكخراوه ‌ئیسلامییه‌ توندڕه‌وه‌كانی وه‌كو ڕێكخراوی موسوڵمانه ‌لاوه‌كان Young Muslim Organisation   و هه‌روه‌ها جه‌ماعه‌تی ئیسلام Jammat-e-Islam دا بردۆته‌سه‌ر و شاره‌زاییه‌كی زۆری ‌له‌ ئایینی ئیسلام و قورئاندا هه‌یه ‌و دیراسه‌ی ئیسلامیشی به‌عه‌ره‌بی له‌ سووریه ‌و عه‌ره‌بستانی سعوودی كردووه‌، یه‌كێكه ‌له كه‌سه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی ئه‌و لیژنه‌یه‌ی كه‌ ده‌وڵه‌تی بریتانی  بۆ دژایه‌تیكردنی توندڕه‌وه‌كان، دروستی كردووه‌ و  بودجه‌یه‌كی 25 ملیۆن پاوه‌ندیشی بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ بۆ ته‌رخان كردووه. ‌زیاده‌دئایین سه‌ردار كه ‌له‌بریتانیا ده‌ژی، به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ك پاكستانییه، هه‌روه‌ها له‌ ئێرانیش شیرین عه‌بادی، كه‌ ئافره‌تێكی پارێزه‌ری ناسراوه ‌و له‌ بواری مافی مرۆڤدا كار ده‌كات و له‌ساڵی 2003 دا  خه‌ڵاتی نۆبێلی له‌سه‌ر كاره‌كانی وه‌رگرت. له‌ (فه‌ر‌ه‌نسه‌)ش موحه‌مه‌د ئارکۆن، كه‌ به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ك جه‌زائیرییه‌. گه‌رچی ئه‌وه‌نده‌ی من بزانم ئه‌م هه‌ندێك ناكۆكی له‌ته‌ك ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه‌دا هه‌یه‌. چونكه ‌ئه‌م له‌ وه‌ڵامی ڕۆژهه‌ڵاتناسه‌كانی ئه‌وروپادا و له‌ پاساوهێنانه‌وه ‌‌بۆ ئیسلام و بۆچوونه‌كانی ئیسلام، ڕایه‌كی جیاوازی له‌سه‌ر ئه‌و پرسیه ‌هه‌یه‌.  له‌و په‌رتووكه‌ی له‌ژێر ناوی “عه‌لمانیه‌ت و ئایین ” كه‌ نه‌وزاد ئه‌حمه‌د ئه‌سوه‌د كردوویه‌تی ‌به‌كوردی، له‌و په‌راوێزه‌ی كه ‌هاشم ساڵح بۆی داناوه ‌له ‌لاپه‌ڕه‌دا 138  وامان تێده‌گه‌یه‌نێت، كه‌ ئارکۆن وای ده‌بینێت، كه‌ ڕۆژهه‌ڵاتناسه‌كانی ئه‌وروپا به‌هه‌ڵه‌ له‌ ئیسلام گه‌یشتوون، ئه‌وان له‌و ‌ئیسلامه ‌گه‌یشتوون كه‌ پێش چه‌رخی شار‌ستانی و كلاسیكی و چه‌رخی زێڕین هه‌بووه‌ و (ئیسلامێكی سێكۆلاستیكی) دۆگمایی بووه‌. به‌پێی لێكدانه‌وه‌ی هاشم ساڵح “حوكمه‌كانیان حوكمی پێشوه‌خت بوون ‌كه ‌ده‌ڵێن موسڵمان كه‌سێكه ‌‌باوه‌ڕی به‌قه‌ده‌ر و په‌نابه‌خوا و ئه‌و شتانه‌ هه‌یه‌، موسڵمان ته‌سلیمبووی ده‌ستی بار و هه‌لومه‌رجه‌‌، یان ئیسلام دژی پێشكه‌وتن و شار‌ستانیه‌ته‌“.   بێگومان خه‌ڵكانی تریش هه‌ن به‌ڵام من ئه‌وه‌نده ‌‌ئاگام لێیانه‌.

با گوێ له ‌شیرین عه‌بادی بگرین له‌ دیمانه‌یه‌كدا  كه‌ له‌ساڵی  2004له‌ته‌كیدا كراوه‌، چۆن پۆزش بۆ ئایینی ئیسلام ده‌هێنێته‌وه، ‌ڕای وایه ‌كه‌ ئیسلام له‌ته‌ك مافه‌كانی مرۆڤدا یه‌ك ده‌گرێته‌وه‌،  ده‌ڵێت ” به‌وه‌ده‌ستی پێده‌كه‌م، ده‌ڵێم من موسڵمانم .  ئه‌وه ‌كارێكی گونجاوه ‌كه ‌خه‌ڵكانێك هه‌ن  ئیسلام به‌هیچ شێوه‌یه‌ك قه‌بووڵ ناكه‌ن، به‌ڵام لای من هه‌ڵه‌یه ‌كه ‌ته‌شهیریان پێ  بكه‌م. چونكه ‌من ئه‌وه ‌ئامانجمه ‌كه ‌ئه‌و حكوومه‌تانه‌ی  له ‌ژێر ناوی ئیسلامدا مافه‌كانی مرۆڤ پێشێل  ده‌كه‌ن، ئه‌وانه ‌ئیسلام به‌دناو ده‌كه‌ن، ئه‌وانه ‌مافه‌كان پێشێل ده‌كه‌ن،  ‌دوایش به‌وه ‌پاساوی ده‌ده‌ن، كه ‌ئیسلام ‌له‌گه‌ڵ سه‌ربه‌ستی و دیمۆكراسیدا یه‌كناگرێته‌وه‌، ئه‌مه ‌ته‌نها ڕووسووركردنی ڕوومه‌تی خۆیانه‌. به‌ڵام من له ‌ڕاستیدا دیمۆكراسی گه‌شه‌دارتر و ده‌وڵه‌مه‌ندتر ده‌كه‌م و ‌من ده‌ڵێم ئیسلام پاساودانه‌وه‌یه‌ك نییه‌له‌ڕیگرتن یا وه‌ستاندنی دیمۆكراسی“.Islam and Human rights, Fourth Edition , page 19, Ann Elizbeth Mayer .

گه‌ر قورئان قسه‌ی خودا بێت وه‌كو ئایه‌توڵڵا خومه‌ینی و هه‌موو ئایه‌توڵڵاكانی تر و زانا ئایینییه‌كان و سه‌ر‌جه‌می خه‌ڵكانی موسوڵمان باوه‌ڕیان وایه و له‌سه‌ری كۆكن، هه‌روه‌ها‌ش كه‌ به‌جێهێنانی و  گوێڕایه‌ڵیی بێپرس و بێبیركردنه‌وه‌ی ‌پێویسته‌. كه‌واته‌ كێ زیاتر لۆجیكانه ‌بیرده‌كاته‌وه‌ و كێ قووڵتر و باشتر له ‌ئایین و ئیسلام گه‌یشتووه‌؟ خومه‌ینی یا موسوڵمانه ‌مۆدیرێنه‌كان چ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌وروپا وچ له‌ ئه‌وروپادا كه‌ خه‌ریكی پۆزشهێنانه‌وه‌ن بۆ ئیسلام و ئایینه‌كه‌ی، كه‌ گوایه ‌ئیسلام یا ئایینی ئیسلام وا نییه‌.

بابزانین خومه‌ینی له ‌وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌وانه‌دا چی  ده‌ڵێت” ئیسلام له‌‌سه‌ر هه‌موو  نێرینه‌یه‌كی پێگه‌یشتوو هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ی په‌ككه‌وته ‌و كه‌مئه‌ندام نه‌بێت، ئه‌وه ‌فه‌رز ده‌كات كه‌ خۆیان ئاماده كه‌ن ‌بۆ داگیركردنی وڵاتانی تر تاكو كۆڵه‌كه‌كانی ئیسلام له‌ هه‌ر یه‌كێك له ‌وڵاتانی جیهاندا، په‌یڕه‌و بكرێت. ئه‌وانه‌ی كه ‌‌دیراسه‌ی جه‌نگی پیرۆزی ئێسلامی ده‌كه‌ن، تێده‌گه‌ن بۆچی ئیسلام ده‌یه‌وێت هه‌موو جیهان داگیر بكات…… ئه‌وانه‌ی كه ‌هیچ نازانن له ‌ئیسلام وای نیشانده‌ده‌ن، كه ‌ئیسلام ئامۆژگاری دژی جه‌نگ ده‌كات، ئه‌وانه‌ گێلن.  ئیسلام ده‌ڵێت: هه‌موو بێبڕوا‌كان بكوژن. ‌ئه‌مانه ‌‌واتایان وایه ،‌ كه‌ موسوڵمانان پاڵی لێبده‌نه‌وه ‌تا له‌لایه‌ن بێبڕوایانه‌وه ‌پاك ده‌كرێنه‌وه‌؟  هه‌ر وه‌كو چۆن ده‌یانه‌وێت هه‌مووتان بكوژن، به‌شمشێره‌كانتان بیانكوژن و فڕێیانده‌نه ‌شوێنی جیاجیاوه‌.  ئیسلام ده‌ڵێت : ئه‌وانه‌ی كه‌ ده‌یانه‌وێت بتانكوژن له‌ ڕێگه‌ی خودادا بیانكوژن. ‌ئه‌مه‌ واتای ئه‌وه‌یه ‌كه ‌ئێمه ‌ده‌بێت ته‌سلیمی دوژمنه‌كانمان بین؟ ئیسلام ده‌ڵێت: ئه‌وه ‌‌باشه كه ‌‌له‌ژێر سێبه‌ری شمشێردا ده‌مێنێته‌وه‌. خه‌ڵك گوێڕایه‌ڵیی ناكه‌ن به‌زه‌بری شمشێر نه‌بێت.  شمشێر كلیلی به‌هه‌شته‌، ئه‌و به‌هه‌شته‌ی كه ‌ته‌نها كراوه‌یه ‌بۆ خوداپه‌رستان، به‌سه‌دانی تر ‌له‌ وته‌ی پیرۆز و وته‌كانی په‌یامبه‌ر هه‌ن، داوا له ‌موسڵمانان ده‌كه‌ن، كه ‌نرخی جه‌نگ بزانن و  بیكه‌ن. ئایا ‌ئه‌مانه ‌واتایان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئیسلام ئایینێكه ‌پیاو له ‌بانگهێشتن بۆ جه‌نگ بوه‌ستێنێت؟ من تف له‌ گیانی ئه‌و گێلانه ‌‌ده‌كه‌م كه ‌شتی واده‌ڵێن“. لاپه‌ڕه‌12Why I am not a Muslim ،By Ibn Warraq.

به‌ڕای من خوازیارانی ڕیفۆرم له‌ ئیسلام و ئایینه‌كه‌یدا زۆر هوشیارانه ‌قسه ده‌كه‌ن و ده‌یانه‌و‌ێت  نوێبوونه‌وه‌یه‌ك له ‌ئیسلامدا بكه‌ن، گه‌ر بیانه‌وێت ئیسلام له‌ته‌ك کۆمه‌ڵگه‌ی سه‌رده‌مدا بڕوات و به‌زیندوویی بمێنێته‌وه‌. وه‌ك هه‌مووانیش ده‌زانین هه‌موو تازه‌گه‌رییه‌ك تووڕدان و به‌لاوه‌نانی  هه‌ندێك له ‌شته ‌كۆنه‌كانه، هه‌ر بۆیه‌ ئه‌گه‌ر قورئان نوێ بكرێته‌وه واته‌ ده‌ستكاریكردنی قسه‌ی خوا، كه ‌ئه‌مه‌ش له‌لایه‌ن خودی قورئانه‌وه‌ و هه‌روه‌ها په‌یامبه‌ریشه‌وه‌ ڕه‌تده‌كرێته‌وه. تاریفی قورئان ئه‌وه‌ی كه‌وتم ده‌یسه‌لمێنێت “نازڵبوونی ئه‌م په‌رتووكه‌ (قورئان) له‌‌لایه‌ن خوای عه‌زیز و حه‌كیمه‌وه‌یه‌“ئه‌لزه‌مر / لاپه‌ڕه‌ به‌راورد‌ێك له‌نێوان قورئان و زانستدا – ته‌ها وه‌هاب.

هێچ كه‌س نییه ‌بتوانێت قسه‌كانی خودا بگۆڕێت“ئه‌لكه‌هف /27، هه‌مان سه‌رچاوه‌.

ئیبن وه‌ره‌قیش كه‌ پێموایه ‌ناوێكی خوازرا‌وه ‌له ‌په‌رتووكی Why I am not a Muslim له‌ لاپه‌ڕه 350 ‌دا ده‌ڵێت “نوێكردنه‌وه‌ی ئیسلام و ئایینی ئیسلام  كارێكی ئه‌سته‌مه، ‌چونكه ‌گرنگترین كارێك كه‌‌ موحه‌ممه‌د كردوویه‌تی ده‌رگه‌ی به‌ڕووی هه‌موو  په‌یامبه‌ران و دواقسه‌ی خودادا داخست، كه‌‌ قورئان دواقسه‌ی ته‌واوی خودایه،‌‌ به‌مه‌ش نه‌ك هه‌ر ده‌رگای له‌سه‌ر كه‌سێكی تری دوای خۆی یا كابرایه‌كی ڕۆشنبیری ئیسلامی داخست، به‌ڵكو كۆتایی به ‌سه‌ربه‌ستی بیروباوه‌ڕیش هێنا، كه ‌ئه‌وه‌ش ته‌نها ڕێگه‌یه‌ك بوو، ئیسلام و ئیجتیهاد له ‌ئیسلام و ئایینی ئیسلامدا به‌ره‌وپێشه‌وه ‌به‌رێت و خۆی له‌ته‌ك سه‌رده‌مدا  بگونجێنێت“.

ئیبن  وه‌ره‌ق ڕاست ده‌كات، هه‌ر شتێك كه‌ به ‌ڕه‌هایی باسكرا و بواری پرس و ڕای تێدا نه‌بوو، ئه‌وه ‌فتوادانه ‌به‌مانه‌وه‌ و  هێشتنه‌وه‌ی ئه‌و تێكسته ‌به‌ ئه‌زه‌لی و ئه‌به‌دی، هه‌ر ‌له‌به‌ر ئه‌مه‌شه ‌كه ‌جیاوازییه‌كی گه‌لێك گه‌وره ‌له‌نێوان  زانست و ئاییندا ده‌بینیت.  من ناتوانم له‌مه‌دا له ‌‌ئیبن وه‌ره‌ق باشتر له‌سه‌ری بدوێم بۆیه ‌په‌نا ده‌به‌مه‌وه ‌به‌ر ئه‌و، كه ‌له ‌لاپه‌ڕه‌ی 7ی هه‌مان په‌رتووكدا ده‌ڵێت “جیاوازیی نێوان زانست و ئایین:  زانیاریی زانستییانه ‌ڕاسته‌وخۆ له‌ته‌ك بیروباوه‌ڕی موسڵمانانی ئایینداردا له ‌چه‌ند بوارێكدا له‌به‌یه‌كداداندان.  به‌ڵام زۆرترین جیاوازیی بنه‌ڕه‌تی له‌نێوانیاندا پرسی ئه‌فسانه‌یه‌، سیسته‌می شیكردنه‌وه‌یه، ‌كه ‌ئیسلام له ‌سه‌ر بڕوای كوێرانه‌ و ڕه‌خنه‌ لێنه‌گرتنی ئه‌و تێكستانه‌ی كه ‌ئایین له‌سه‌ری به‌نده‌، ڕاوه‌ستاوه‌‌، له‌كاتێكدا زانست بڕوا  به‌ڕه‌خنه ده‌كات‌، چاودێریكردن، لێداشكاندن، كه‌مكردنه‌وه ‌له‌ته‌ك سه‌رئه‌نجامه‌كه‌یدا ‌یه‌كده‌گرێته‌وه‌ و له‌ته‌ك ڕاستیدا ده‌ڕوات

(محه‌مه‌د ئارکۆن)یش به‌چه‌شنێكی تر ده‌ڕوانێته ‌ئه‌و پرسه‌، ئه‌و وایده‌بینێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له ‌قورئان یا ته‌نانه‌ت وته ‌و بێژه‌كانی په‌یامبه‌ریش له‌ نووسینه‌وه‌یدا چه‌ندین زاری جیاجیایان كردووه ‌و نزیكه‌ی  400 ساڵی خایاندووه ‌تاكو قورئان  یا وته‌كانی په‌یامبه‌ر،  ئه‌م ده‌قه‌ی ئێستا به‌خۆیانه‌وه ‌بگرن.  ئه‌و ڕای وایه ‌كه ‌به‌دوو قۆناخدا ڕۆیشتووه‌:” قۆناخی زاره‌كی و قۆناخی نووسینه‌وه‌.  له‌ قۆناخی زاره‌كیدا وته‌كان ئازاد و زاره‌كی بوون ‌و ده‌رپه‌ڕیوون، ‌بۆیه ‌د‌وای مردنی په‌یامبه‌ر وه‌ختێكی زۆ‌ری ویستووه‌‌ تا كۆكراوه‌نه‌ته‌وه‌ و نووسراوه‌نه‌ته‌وه، ‌كه ‌نزیكه‌ی 4سه‌ده‌ی بردووه ‌، كه ‌تاوتوێ پێكراون ‌و‌ شتیان لێ لابراوه‌ و شتیان بۆ دانراوه،‌ كه‌ جیاوازی و ناكۆكییان له‌سه‌ر بووه ‌ئینجا ئه‌م شێوه ‌كۆتاییه‌ی وه‌رگرتووه‌”له‌ لاپه‌ڕه 152 ‌عه‌لمانیه‌ت و ئایین.  هه‌ر له‌م په‌رتووكه‌دا له‌لاپه‌ڕه 142 ‌مه‌به‌سته‌كه‌ی له‌و چه‌ند دێڕه‌ی سه‌ره‌وه‌ باشتر ڕوونكردۆته‌وه‌، له‌وێدا  ‌ده‌ڵێت ”  باوه‌ڕیش مێژووی خۆی هه‌یه‌، لێره‌دا چه‌ند جۆر باوه‌ڕ هه‌یه‌: باوه‌ڕی سه‌ره‌تایی ، باوه‌ڕی سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست ، باوه‌ڕی سه‌رده‌می مۆدیرن‌”.

ئه‌وه‌ی سه‌ره‌وه ‌لای من وا ده‌گه‌یه‌نێت، كه ‌‌موحه‌مه‌د ئارکۆن به‌ ئاشكرا پێ له‌سه‌ر‌ دوو شت داده‌گرێت، جا ئیدی خۆی پێی بزانێت یا نه‌، یه‌كه‌میان: قورئان له ‌ڕه‌سه‌نه‌که‌ی ده‌رچووه، ‌له‌و‌ ماوه‌ی 400 ساڵه‌دا گۆڕانكاری به‌سه‌ردا هاتووه، به‌ وشه‌یه‌كی تر قورئان ڕه‌سه‌ن نییه‌‌. دووه‌میش: قورئان و ئایینی ئیسلام نوێ كراونه‌ته‌وه‌‌ و ده‌شبێت بكرێت بۆیه‌ باس له‌ قۆناخبه‌ندی باوه‌ڕ ده‌كات، وا‌ته قۆناخی ‌سه‌ره‌تایی و سه‌رده‌مه‌كانی ناوه‌ڕاست و سه‌رده‌می مۆدێرن‌.

 

له ڕاستیدا نوێكردنه‌وه‌ی ئایین و ئیسلامییه‌ت كارێكی ئاسان نییه‌، چونكه‌ ئه‌م كه‌سانه ‌كه‌مایه‌تین و زۆربه‌شیان  له‌ ئه‌وروپادا ده‌ژین، له‌ به‌رامبه‌ر زۆرینه‌یه‌كدا كه ‌له ‌زۆربه‌ی زۆری وڵاتانی دنیادا ده‌ژین له‌ هه‌مان كاتیشدا هاوشانی ده‌ق و تێكسته‌كانی قورئان و وته‌كانی په‌یامبه‌ر، حكوومه‌ته‌كانی وه‌كو سعوودیه ‌و ئێران و پاكستان و ئه‌فگانستان و ئه‌نده‌نۆسیا و گه‌لێكی تریش له‌ میرنشین و شانشینه‌كان پشتگیرییان ده‌كه‌ن.

جیاوازیی له‌نێوان مه‌سیحییه‌كان و موسوڵماناندا زۆر زۆره‌، مه‌سیحییه‌كان ئه‌و قۆناخه‌یان به‌جێهێشتووه‌، ده‌توانرێت لێكدانه‌وه‌ی جیاجیا بۆ په‌رتووكی ئینجیل بكرێت، به‌ڵام هه‌رچی موسوڵمانانه ‌قورئان ده‌قاوده‌ق به‌قسه‌ی خودا ده‌زانن، بۆیه‌ گۆڕانكاری تێدا ناكرێت، هه‌موو ڕه‌خنه‌یه‌ك له‌ قورئان ڕه‌خنه‌یه‌كه‌ له‌ خودا.  كه‌چی له‌ مه‌سیحییه‌تدا كه‌سانێكی زۆر بۆ نموونه‌ زۆربه‌ی قه‌شه‌كانی ئینگلته‌ره ‌و ڕۆشنبیرانی مه‌سیحی بڕوایان وا نییه ‌كه ‌مه‌ریه‌م پاك بووه ‌و ده‌ستی پیاوی به‌ر نه‌كه‌وتووه ‌هه‌تا مارتن لۆسه‌ریش 1483-1546 ده‌ڵێت “ئێمه‌ی مه‌سیحی خۆمان به‌بێ عه‌قڵ بۆ هه‌موو جیهان نیشانده‌ده‌ین گه‌ر باوه‌ڕمان وابێت مه‌ریه‌م دایكی ڕاسته‌قینه‌ی ئه‌م منداڵه ‌بێت یا به‌لانی كه‌مه‌وه ‌بڵێین پاكیزه ‌بووه‌.  ئه‌مه ‌نه‌ك هه‌ر له‌خۆیدا دژایه‌تی هۆ و هۆكاره‌كان ده‌كات به‌ڵكو  دژایه‌تی دروستكراوانی خوداش ده‌كات، كه‌ به‌ ئاده‌م و حه‌وا ده‌ڵێت ( به‌ر بگرن له‌ زیادبووندا بن)” لا 144Ibn Warraq, Why I am not a Muslim  هه‌مان سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌وه‌.

قورئان په‌رتووكێكه ‌بۆ هه‌مووان هاتۆته ‌خواره‌وه ‌به‌ته‌نها بۆ توندڕه‌وه‌كان نییه‌، په‌رتووكێكه‌ باس له ‌سه‌رجه‌می كێشه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ده‌كات و چاره‌سه‌ریشی بۆیان هه‌یه‌، باس له ‌دروستكردنی ئه‌م گه‌ردوونه ‌ده‌كات باس له‌ داهات ده‌كات، باس له‌وه ‌ده‌كات و وا ده‌گه‌یه‌نێت  كه ‌ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی ئایدیا و ڕاستییه‌كی ڕه‌هان و به‌ده‌رن له‌ ڕه‌خنه‌.  خستنه ‌به‌رپرسیاری قورئان پرسیاركردنه ‌له ‌وته‌كانی خودا، به‌واتایه‌كی تر پرسیاره ‌له ‌خودی خودا، ئه‌مه‌ش یانی ڕێز لێنه‌گرتنی خودا خۆیه‌تی، ئه‌ركی موسوڵمانانیش گوێڕایه‌ڵیی فه‌رمان و كۆڵه‌كه‌كانێتی. ئه‌مه ‌له ‌كاتێكدا كه ‌قورئان ئه‌م داواكارییه‌ی هه‌یه ‌به‌ڵام پشت  به‌هیچ ڕاستییه‌كی بنچینه‌یی یا زانستییانه ‌نابه‌ستێت، كه‌چی له‌ته‌ك ئه‌مه‌شدا ئه‌م په‌رتووكه‌ (قورئان) زۆر سه‌رنجڕاكێشه‌‌ و  بێ سێ‌ودوو قه‌بووڵیش ده‌كرێت و هه‌وڵیش ده‌ده‌ن به‌ پیرۆزی و شكۆداری بیهێڵنه‌وه ‌بێ ئه‌وه‌ی پاساوی بۆ بده‌ن خۆ گه‌ر پاساویشی بۆ بده‌ن ئه‌وه ‌پشت به‌شتی زانستی و تاقیكردنه‌وه‌كانی ناو تاقیگه‌كان نابه‌ستن.

هه‌ڵبه‌ته‌ لێره‌دا ئه‌و پرسیاره‌ ده‌بێت بكرێت ئه‌ی كه ئه‌مه ‌بنچینه ‌و ناوه‌ڕۆكی قورئان بێت كه ‌له‌سه‌ر بناخه‌ی نازانستیانه ‌نووسرابێته‌وه و ‌قه‌بووڵیش بكرێت ئه‌ی بۆچی وا سه‌رنجڕاكێشه‌‌؟.

من له‌ سه‌ره‌وه ‌ئاماژه‌م به‌ چه‌ند خاڵیك كرد به‌ڵام ئه‌وه‌ی سه‌ره‌وه ‌زیاتر له‌ هۆیه‌كانی  زیندووبوونه‌وه‌ی ئایین ده‌دوێن نه‌ك له‌ دروستبوونی.  هه‌ڵبه‌ته ‌ڕا و بۆچوونی زۆر له‌سه‌ر ‌ئه‌مه ‌هه‌یه ‌و زۆریشی له‌سه‌ر نووسراوه‌. بۆ نموونه‌Bertrand Russell   له‌په‌رتووكی Why I am not a Christine   كه‌ من له‌ په‌رتووكه‌كه‌ی ئیبن وه‌ره‌قه‌وه ‌وه‌رمگرتووه ‌له ‌لاپه‌ڕه 157 ‌دا ئه‌و باوه‌ڕی وایه‌،  ئایین له‌سه‌ر بنه‌ما و بنچینه‌ی ترس دروست بووه‌، ده‌ڵێت ” باوه‌ڕم وایه ‌ئایین له‌ سه‌ره‌تادا به ‌ته‌واوی له‌سه‌ر بنچینه‌ی ترس دامه‌زراوه‌، به‌شێكی ترسه‌كه ‌له‌به‌ر نه‌زانین و ناشاره‌زاییه‌‌، به‌شێكی تریشی ئه‌وه‌یه ‌كه‌وا ده‌خوازیت یا وات پێخۆشه‌كه ‌هه‌ست بكه‌یت، برایه‌كی گه‌وره‌ت هه‌یه‌ هاوبه‌ش و هاوپشتته ‌له ‌هه‌موو گیروگرفت و ناكۆكیه‌كانتدا. ترس بنه‌مای هه‌موو شتێكه :‌ترس له ‌شته‌ ته‌ماوی و سه‌رلێده‌رنه‌چووه‌كان، ترس له ‌به‌زین و تێشكاندن، ترس له‌‌ مردن،  ترس باوك و دایكی دڵڕه‌قی و به‌د‌كارییه‌، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه ‌جێی سه‌رسووڕمان نییه ‌گه‌ر ئایین و دڵڕه‌قی و به‌دكاری له‌ناو ده‌ستی  یه‌كتر بن و شانبه‌شانی  یه‌كتر ‌بڕۆن” .

(كارڵ ماركس)یش له‌ڕه‌دانه‌وه‌ی فه‌لسه‌فه‌ی هیگڵدا له ‌‌ڕوانگه‌یه‌كی تره‌وه ‌باسی ئایین ده‌كات و ڕه‌گوڕیشه ‌كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كه ‌ده‌كاته ‌كه‌وتنه‌وه‌ی گه‌رای دروستبوونه‌كه‌ی (دروستبوونی ئایین) هه‌ر له‌وه‌شه‌وه ‌ته‌ماشای له‌ ڕه‌گوڕیشه ‌ده‌رهێنانی ئایین ده‌كات ئه‌ویش به‌ڕیشه‌كێشكردنی ئه‌و باره ‌ناهه‌مواره ‌كۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ی كه ‌بوونه‌ته ‌هۆی خولقاندنی ئایین. گه‌ر به‌وردی سه‌رنج له‌و ڕه‌خنه‌یه‌ی ماركس سه‌باره‌ت به‌ئایین بده‌یت ئه‌وه‌ده‌بینیت كه نه‌ك هه‌ر سۆزی بۆ باوه‌ڕداران هه‌یه‌ ته‌نانه‌ت ‌ئه‌و ئایین به‌نه‌خۆشییه‌كی  كوشنده ‌‌نازانێت به‌ڵكو به‌نیشانه‌ی نه‌خۆشییه‌كه‌ی ده‌زانێت، بۆیه ‌ماركس به‌پێی تێكسته ‌ئینگلیزییه‌كه‌ی  ئاوا  پێناسه‌ی ئایین ده‌كات، ‌كه منیش لێره‌دا ده‌یكه‌مه‌ كوردی “په‌ژاره‌ی په‌نابردن بۆ ئایین ده‌ربڕینی نیگه‌رانییه‌كی ڕاسته‌قینه‌یه‌ و ‌له‌ هه‌مان كاتیشدا ناڕه‌زایی ده‌ربڕینیشه ‌له ‌دژی نیگه‌رانییه‌كی ڕاسته‌قینه‌. ئایین  ئاه و حه‌سره‌تی ، یا هه‌ناسه‌ی ساردی بوونه‌وه‌رێكی سه‌ركوتكراو یا سته‌ملێكراوه‌.  دڵی ئه‌م جیهانه ‌بێدڵه‌یه‌ ( جیهانی دڵڕه‌ق و بێبه‌زه‌یی) هه‌روه‌كو چۆن گیانی(ڕۆحی) بارودۆخێكی یا هه‌لومه‌رجێكی بێگیانه‌.ئایین تلیاكی خه‌ڵكه. له‌باربردنی یا هه‌ڵوه‌شاندنه‌وی به‌ختیارییه‌كی وه‌همییانه‌ (ناڕاست)ی خه‌ڵكه‌كه ‌داخوازی به‌خته‌وه‌رییه‌كی ڕاسته‌قینه‌یان بۆ ده‌كات.  داخوازیش بۆ وه‌لا‌نانی (ته‌رككردنی) وه‌همه‌ك سه‌باره‌ت به ‌هه‌لومه‌رجه‌كه‌ی (هه‌لومه‌رجی وه‌همه‌كه‌) ئه‌ویش داخوازییه ‌بۆ وه‌لانانی  ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌یه ‌كه ‌وه‌هم پێویستێتی”

‌واته ‌ده‌كه‌وینه ‌به‌رده‌م چاره‌سه‌ری دووهه‌مه‌وه ‌كه‌ پاساودان و ته‌فسیر كردنێكی تری ئه‌هوه‌نانه‌یه ‌بۆ قورئان و بۆ وته‌كانی په‌یامبه‌ر. فره ‌كوێخایه‌تیش له ‌ئیسلامدا و هه‌بوونی شیعه ‌و سوننه‌ش له ‌ئایینی ئیسلامدا نه‌ك هه‌ر‌ ڕیگا نادات به‌مۆدێرنكردنی به‌ڵكو ڕێگریشه ‌له ‌هه‌بوونی ته‌فسیرێكی یه‌كگرتوو بۆ ئایین و قسه‌كانی په‌یامبه‌ریش. هه‌ر به‌م هۆیه‌وه ‌من پێموایه‌، ئایینی ئیسلام له ‌قه‌یران ‌و  ته‌نگژه‌‌یه‌كی گه‌لێك گه‌وره‌دایه بۆیه ‌نه‌ ده‌توانێت خۆی نوێ بكاته‌وه‌ و  نه ‌به‌ده‌قێكی  1400 ساڵ له‌مه‌وبه‌ریشه‌وه‌ ده‌توانێت له‌ته‌ك کۆمه‌ڵگه‌ی سه‌رده‌مدا هه‌ڵبكات.  ڕاسته‌ ئیستا ئایین به‌ حوكمی ئه‌و خاڵانه‌ی سه‌ره‌وه‌ له‌ كه‌فوكو‌ڵدایه و به‌هێزه ‌‌به‌ڵام له ‌په‌له‌قاژێی مه‌رگدایه ‌و ‌پاشه‌ڕۆژی نییه.  ئایین له‌سه‌ر بنچینه‌ی لۆجیك و جه‌ده‌ل دروست نه‌بووه‌، هه‌موو شته‌كان لای ئه‌و بڕاوه‌نه‌ته‌وه‌ و قبووڵی لێدوا‌ن و مشتومڕ ناكات. Richard Dawkins له‌ یه‌كێك له‌ په‌رتووكه‌كانیدا به‌ناوی The God Delusion له ‌لاپه‌ڕه23‌دا له ‌پشتگریی (سه‌لمان ڕوشدی)دا ده‌ڵێت” سه‌رجه‌می کڕۆکی باوه‌ڕداران به‌هێزی و پیرۆزی و شكۆداركردنی ئایینه‌كه‌یانه‌، ئه‌مه‌ش بڕوا ناكاته‌ سه‌ر پاساودانه‌وه‌ی ماقوڵانه‌.  به‌شه‌كه‌ی تری كه‌ ئێمه‌ین چاوه‌ڕوانمان لێده‌كرێت كه‌ به‌رگری له غه‌درمان دژی كه‌سێك Prejudice)) بكه‌ین.  به‌ڵام ئه‌گه‌ر پرسیار له‌ كابرایه‌كی ئاییندار بكه‌یت ‌تاكو ‌پاساوی یا شه‌رحی بڕوا و ئیمانه‌كه‌ی بكات، ئه‌وا پێیوایه‌ ‌یاسای سه‌ربه‌ستی ئه‌و كه‌سه ‌ئیمانداره‌ت شكاندووه‌.ئایین ده‌سته‌به‌ری مانه‌وه‌ی ئه‌و زه‌مینانه‌یه ‌كه ‌خودی ئایینیان خولقاندووه‌ و كردوویانه‌ به‌ هێزێكی كۆمه‌ڵایه‌تی گه‌وره‌ و بووه‌ته ‌هێزێكی ترسناك كه ‌ ‌زۆربه‌ی ئایه‌ته‌كانی قورئان یا  به‌ هه‌ڕه‌شه ‌ده‌ستپێده‌که‌ن یا به سزادان كۆتاییان دێت‌‌.

درێژه‌ی هه‌یه‌….

About author View all posts

Zaher Baher

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *